tag:blogger.com,1999:blog-31118189291536892342012-01-02T20:33:25.576-08:00लिम्वूवान स्वायत राज्य स्थापनार्थ गतिविधी तथा लिम्वू भाषा संस्कृति सम्वन्धि विभिन्न लेख रचना र समाचारको संगालोlimbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.comBlogger5241100tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-85222529684268987982012-01-02T20:33:00.000-08:002012-01-02T20:33:25.590-08:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>रविन लिङदेन “आम्भु जेठा”</strong></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-ye5WvIM5414/TwKE_GjjQtI/AAAAAAAALsM/vhvyh_kJpQk/s1600/Ambhu-Zetha.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" rea="true" src="http://2.bp.blogspot.com/-ye5WvIM5414/TwKE_GjjQtI/AAAAAAAALsM/vhvyh_kJpQk/s1600/Ambhu-Zetha.jpg" /></a></div><div style="text-align: justify;">लिम्बु जाति सवैभन्दा पहिला के, को र कस्तो थियो&nbsp;? त्यसपछि सभ्यता र संस्कृति कस्तो थियो ? सासन प्रणालि कस्तो थियो ? धर्म-कर्म कसरी मानिपुजि गर्दथे र अहिलेको यो अवस्थासम्म कसरि आइपुगे भन्ने वारेमा जान्न सबैमा वाञ्छनिय छ यद्यपी धेरै खोज अनुसन्धान अर्न्तगत इतिहासविदहरुको आ-आपनै इतिहास, वैज्ञानीक आधार र किरात मुन्धुममा धेरैकुराहरु पाइन्छ । नेपालको इतिहास र मुन्धुम अर्न्तगत लिम्बुजाति किरातजाति संग जोडिएको छ भने किरातजाति प्राचिन र अत्रि्रचिन सभ्यता र संस्कृतिसंग जोडिएको छ । यसरी पहिला किरात त्यसपछि याक्थुङबा लिम्बु भएको जाती धर्म, भाषा, लिपि र संस्कृतिले अत्यन्तै धनि छ । किरात याक्थुङबा लिम्बु नेपालमा प्राचिनकालमै आगमन भएको भन्ने प्रमाण प्राचिन ग्रन्थ, नेपाल उपत्याकामा किरातीहरुको ३२ पुस्ता राज्यकालमा विदेशी लेखकहरुले लेखेको यात्रा-संस्करण र इतिहासले पुष्टि गर्दछ । राइट र विभिन्न वंशावलिअनुसार नेपाल उपत्यकामा ‘राजा यलम्बर हाङ देखि अन्तिम राजा सम्म’ किरात राजाहरुले करिब १२ सय देखी १७ सय वर्षसम्म राज्य गरेको अनुमान गरिन्छ जुनर् इशापुर्व ९०० देखिर् इसं ३०० भित्र पर्दछ । यिनै प्रमाणको आधारमा हामि प्राचिनकालदेखिनै अस्तित्वमा रहेको नेपालको प्रमुख आदिवासी किरात याक्थुङबा लिम्बु हौ । त्यतिवेला किरात वा किराती मात्र भनिन्थो वा चिनिन्थयो, अहिलेको जस्तो लिम्बु, र्राई, तामाङ, गुरुङ, मगर, सुनुवार, नेवार, शेपा, थारु, कोच जस्ता नाम थिएन । किरातकालको अन्तिम राजा गस्ती पछि र्सूयवंशीय वा सोमवंशीय राजाको अवधिदेखि राजा पृथ्वीनारायण शाहाको पाला सम्म आइपुग्दा अअिलेको किरात लिम्बु र राइहरु हाल नेपालको पुर्वमा राज्य गदर्थे, जसलाइ नेपालको इतिहासमा पल्लो किरात माझ, किरात र वल्लो किरात भनेर चिनिन्थ्यो । यसैविचको अवधिमा किरातहरु राज्य गर्ने क्रममा क्षेत्रको आधारमा हाल नेपालको अरुण नदि पश्चिम राज्य खम्बुवान थियो भने अरुण नदि पुर्व टिस्टा नदि, पुर्व सिक्किम, आसाम र भुटान सम्म किरात लिम्बुवान राज्य थियो भनेर किराती लेखकहरुले लेखेका छन भने अरुण नदि पुर्व तथा उत्तर तिब्बत पानी ढलोट, दक्षिणमा जलालगड र हाल भारतको टिस्टा नदि हुदै सिक्किम, आसाम र वंगलादेश सम्म लिम्बुवान राज्य थियो भनेर दिल पालुङवा लिम्बुले लगायत अन्य लेखकहरुले लेखेका छन । त्यतिवेला किरात राजाहरुले आपनो दरवार यक -यकलाइनै गढी, गड, गुरी भनियो) निर्माण गरि राज्य गर्दथे । किरात खम्बुवान तर्फ मकवानपुर गढी, सिन्धुली गढी, हरिपुर गढी, चौदण्डी गढी लगायतका गढीहरु थिए भने लिम्बुवान तर्फ विजयपुरगढी हुदै तम्बर तापेथोक गढी, आठराइ पोमाजोङ गढी, फेदाप पोक्लाबुङ गढी, पानथर फेदेनगढी, छथर ताक्लुङ गढी, याङवरक हस्तपुरगढी, मेवथुम मिरिङ्देन गढी, मिक्लुक सानगढी, कोयाखोला थालागढी, फाकफोक आङदाङ गढी, यसमा दश लिम्बुहरुले राज्य गदर्थे । त्यसैगरि सिलिगढी, जलपाइ गढी, मैनागढी, धुपगढी, विन्नागढी, केमाक्छा गढी, सेर्फान गढी हुदै आसाम सम्म विचार गर्नु युक्तिसंगत नै हुन्छ भनेर गोपाल किरातीले लेखेका छन् । राजा पृथ्वीनारायण शाहाको नेपाल एकिरण अर्न्तगत लिम्बुवान राज्य टिस्टा नदि सम्म नेपालमा गाभिएको थियो भने टिस्टा नदि पुर्वका किरात कविला गणराज्यहरु तत्कालिन व्रिटिश साम्राज्य इष्ट इण्डिया कंपनिको हातमा रहन गयो र्।र् इसं १८१४-१६ को नेपाल र अंग्रेजबीचको सुगैली सन्धिपछि नेपालको सिमाना मेचि नदि कायम हुन गएकोले मेचि पुर्वका सम्पुर्ण क्षेत्र हालको भारत र भुटानमा गाभिन गयो । यसरि वर्तमान नेपालको ९ जिल्ला मात्र लिम्बुवान कायम रहेको छ । वसोवासको आधारमा संखुवासभा, ताप्लेजुङ, पान्थर, तेह्रथुम, धनकुटा, सुनसरी, मोरङ, झापा, इलाम का वासिन्दा हौंभने भारतको गोर्खालेण्ड-दार्जिलिङ, सिक्किम, मेघालय, मनिपुर, आसाम र भुटान सम्मनै फैलिएर रहेका छौ । हाल आएर विभिन्न कारणले नेपालको विभिन्न भु-भागमा स्थाइ वा अस्थाइ वसोवास गर्न पुगेको छन् भने विदेशतिरपनि प्रसस्त मात्रमा वसोवास गरेको पाइन्छ ।</div><div style="text-align: justify;">लिम्बु जाति वा लिम्बु शब्दको उत्पती कहिले र कहाँ बाट सुरु भयो भन्ने सर्न्दर्भमा “लिम्बु शब्द लि ± आबु -लि Ö धनु ± आबु Ö हान्नु)” किरात देश विभाजन हुनुभन्दा पहिला आठ राजाहरुले राज्य गर्दथे । अहिलेको लिम्बुहरु लिम्बु नभइ त्यतिबेला याक्थुङबा मात्र थियो । छैटैं सताब्दिमा मुनातेम्बे वा चीनको सुचुवान अथवा युनान प्रान्तको श्यानमकवान जाति ताइश्यानवंशीय किरातहरु पातकोइ पहाड हुदै आसाम मैदानमा आइपुगे । त्यहाँबाट दश नेता वा सरदारका साथ वर्तमान नेपालको पुर्वीपहाडमा प्रवेश भइ त्यहाँका आठ किरात राजाहरु संग एकआपसमा मिलेर वस्ने अनुमति लिइ वसे । रहदा वस्दा दश याकथुङ सरदारको साखा सन्तानहरु अतिधेरै बड्दैगयो । त्यस अवस्थामा आठ राजाहरुले दश याक्थुङबाहरुलाई राजनीतिक विद्रोहको संकागरी अत्यन्त दमनका उपायहरु लागुगरे । जमिनको तिरो बढाइदिए, निष्ठुर ऐन वनाए र दासको ब्यावहार गरि क्रुर सासन गरे । यस्तो अवस्थामा याक्थुङबाका सरदारहरु आम्बेपोजो – -फेदेन, फिदिम) मा चुम्लुङगरि अन्याय सहनुभन्दा व्रि्रोह गरि देशको अधिकार आफै लिने निर्णय गर्दै आठ राजाको विरुद्घ प्रत्येक योद्घाहरुले सर्ंर्घस गर्ने निश्चित गर्दै तीनवटा रातो ढुंगा, तीनवटा आँपको रुख रोपि देविथान बनाइ शुद्घ जल चर्ढाई शक्ति (मुक्साम) मागी युद्घ नजीति घर नर्फने कसम खादै युद्घ मैदानमा उत्रिए । आठ राजाहरुले राज व्रि्रोह गर्नेनिधो थाहा पाउनसाथ आठैराजाका भएभरका फौज भेलागरि फेदेन आम्बेपोजोमा आए । दुवै पक्षमा भीषण युद्घभयो, भयंकर काटमार चल्यो, अन्त्यमा धनुविद्या प्राप्त दशसरदारका फैजहरुले आठ राजाहरुलाई हराइछाडे र किरात देश दश याक्थुङबाको हातमा आयो । त्यसपश्चात आम्बेपोजोको देवस्थलमा आइ धान्यबाली चढाइ ठुलो सभा (चुम्लुङ) गरि लिआबु -धनुकाणले) जितेको देशको नाम लिम्बुवान राखेभने त्यसदेशको वासिन्दालाइ लिम्बु भने । यसरी लिम्बुवान र लिम्बु भयो भन्ने इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङको छ । यस भनाइलाइ धेरै विद्घवानहरुले र्समर्थन गरेको पाइन्छ । यसको अलावा धेरै इतिहासकार वा लेखकहरुले पनि किरात लिम्बुवान र लिम्बु इतिहास लेखेको पाइन्छ । यहाँ कतिपय विद्घवानहरुले छेटौं या सातैं सताब्दीमा लिम्बुवान र लिम्बुको घटना भएको भनेका छन् भने कतिपय वंशावलिहरुमा वि सं १२०० वरिपरिको घटना हुनुपर्छ भनेर लेखेको पाइन्छ र लिङदेन वंशावलिमा पनि त्यहिनै उल्लेख छ । तर, विर्षु नहुने कुरा के हो भने किरातीहरु नेपाल उपत्यकामार् इशापुर्व ९०० देखिर् इसं ३०० भित्र करिब १२-१७ सय वर्षसम्म सासन गरेको र अन्तिम किरात राजा पछि लिच्छविकालीन अवधि हुदैं राजा पृथ्वीनारायण शाहा सम्म आइपुग्दा नेपालको पुर्वमा किरात राज्यमा किरातहरुले राज्य गरिरहेको अवस्था संग मेल खानगएको देखिदैन । डेनियल राइट, हायमिल्टन, जर्ज गग्रियर्सन, कर्कपायटि्रक जस्ता लेखकहरुलाई साँचि राख्दै गैर लिम्बु लेखकहरुले किरात र लिम्बु फरक हुन भन्ने मत किटानकासाथ अघि सारेका छन र उक्त मत संग मिल्न गएको जस्तो देखिन्छ । यसरी छैटौं या बाह्रौं सताब्दीमा मात्र किरात याक्थुङबा अथवा लिम्बुहरु नेपाल प्रवेश गर्नुमा प्राचिनकालदेखिनै अस्तित्वमा रहेको नेपालको प्रमुख आदिवसि किरात हौं भनेर भन्न नसकिने अवस्था देखा पर्न सक्छ । साच्चिकै किरात र लिम्बु फरक हो भने हामि लिम्बु जातिले किन किरात धर्म मान्ने, किरात याक्थुङ चुम्लुङ किन भन्ने, किन किरात येले तङवे मान्ने – लिम्बु धर्म र याक्थुङ चुम्लुङ मात्र भनेत भइहाल्योनि, आखिर इतिहासमा लिम्बुहरु बाटनै किरात धर्मको सुरुवात, संरक्षण, सर्ंवर्दन र विश्वब्यापि रुपमा प्रचार-प्रसार भएको पाइन्छ । तर्सथ, किरात राजा यलम्बर हाङको अन्तिम पुस्ता हुदै १० लिम्बु र १७ थुम (तथिमिति सहित) संग मेलखाने किरात इतिहासलाइ मात्र स्वीकार्न सकिन्छ । यस्तो इतिहासले मात्र लिम्बु इतिहास र वंशावलिको पुष्टि गर्न सक्छ । इतिहासकार प्रेम बहादुर माबोहाङ, कमल तिगेला र भवनी बराल लगायतका इतिहासकारहरुले भने यलम्बर हाङको अन्तिम पुस्ताका सन्तानहरुनै हाल नेपालको आदिवासी जनजातीहरु हुन भनि जोड दिन खोजिएको देखिन्छ ।</div><div style="text-align: justify;">वि.सं. १८३१ अघि लिम्बु शब्द कहिं उल्लेख नभएको मत अघि सारिएको पनि भेटिन्छ भने डा. नारायणप्रसाद संग्रौलाले लिम्बु जाति वि.सं. ५५ मा श्यानमकवानी नेपालको पल्लो किरातमा रहेको कुरा लेखेका छन । राजा रणबहादुर शाहाले वि.सं. १८४७ मा ताप्लेजुङ क्षेत्रका आतहाङ लिम्बुलाइ दिएको किपट थमैती एक रुक्कापत्रमा “…मकवानी राजाले दियाको जमीन तेरा पुषरले पायाको …४ किल्ला भित्रको जग्गा तलाई थामिवक्स्यौ लिम्बुवान गैरहलाइ लागेको दस्तुर अमालीलाई दाखिल गरी आफ्ना जिमीन जानी भोग्य गर” भनि दिएको लालमोहर अनुसार पहिलादेखिनै लिम्बुवान र लिम्बु भएको स्पस्ट हुन्छ । त्यसैगरी पल्लो किरातमा किपट थमौतीको रुपमा १० लिम्बुलाई दिएको विभिन्न लालमोहरमा १० लिम्बु १७ थुम भनि स्पष्ट उल्लेख भएको हुदाँ वि.सं. १८३१ भन्दा अघिनै १० लिम्बु र १७ थुम थियो भन्ने बुझिन्छ । राजा पृथ्वीनारायण शाहाको एकिकरण पछि लिम्बुहरुलाइ सुब्बा पद र खम्बुहरुलाई र्राई पद भिराइएको इतिहास साँचि छ । २०४० वर्षवरिपरिमा, लिम्बुहरुमा भिराइएको पदलाइ अस्वीकार गर्दै लिम्बुनै रहेको पाइन्छ । यसरीनै याक्थुङबा वा लिम्बुहरुले आपनो भाषा, लिपि, सभ्यता र संस्कृति जोगाएरै राखेको पाइन्छ । तर, लिम्बु हरुको किरात धर्म, भाषा, लिपि, संस्कृति सभ्यता र राजनीतिको अपहरण राजा पृथ्वीनारायण शाहाको सासन काल बाट सुरु भएको थियो, त्यो भन्दा अघि स्वतन्त्र र आप\mनै प्रकारको थियो । यसरी सबै अपहरण भए पश्चात पछिल्लो समयमा भाषा र लिपिको उत्थान तथा प्रचार-प्रसार श्रीजंङ्गा थेवे वाट भइरहेको वेला आजको जस्तो आम संचार थिएन, एक भेट एक प्रचार मात्र हुन्थ्यो । यसरी एक भेट एक प्रचार गर्दै हिड्ने क्रममा वि.सं. १८५५ मा उनको हत्या गर्नकोलागी सड्यन्त्र पुर्वक सिक्किमका भोटेहरु प्रयोग भएको अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यसपछि अर्को एकजना युगपुरुष, महागुरु फाल्गुनन्द लिङदेनको जन्म वि.सं. १९४२ मा भयो र उहाँले धरै ठाउमा माङहिम निर्माण गरि किरात धर्म, भाषा, लिपि, संस्कृति र सभ्यता आफ्नो चेला-भुलाको साथमा प्रचार-प्रसार गर्ने क्रममा वि.सं. १९९५ मा देशद्रोहीको अभियोगमा ततकालिन श्री ५ को सरकार बाट पक्राउ पर्नु भएको थियो । यसरि किरात भाषामा वन्देज गर्दै नेपाली खस भाषाको प्रयोग गर्न थालियो । वि.सं. १९५८ बाट सुरु गरिएको गोर्खापत्र र वि.सं २००७ मा रेडियो नेपालको स्थापना पछि खस भाषालाइ नेपाली भाषाको संज्ञा दिदै प्रसारण गरि अन्य भाषालाइ दबाइयो । वि.सं २००७ साल पछि विद्यालयहरुको स्थापना जताततै हुन थाल्यो तर नेपाली भाषा बाहेक अन्य भाषाहरुको पठनपाठन हुनदिइएन र खस नेपाली भाषाको एकाधिकार बड्दै गयो । वि.सं २००७ सालदेखि वि.सं २०१७ सम्म लिम्बु वा अन्य भाषाको दमन अत्याधिक रुपमा भयो । वि.सं २०१७ सालपछि राष्ट्रिय एकताको नारा दिएर पञ्चायति व्यवस्था लागुगरि आर्य-खस भाषाको एकाधिकारलाइ सुदृढ र लिम्बु वा अन्य भाषाको उन्मुलननै गर्ने कोषिस भयो । निरंकुस पञ्चायतको अन्त्य संगसगैं वर्तमान किरात धर्मगुरु आत्मनन्द लिङदेन द्धारा वि.सं. २०५० सालमा इलाम, माङसेबुङमा किरात धर्मको केन्द्रीय माङहिम र २०५१ सालमा पाठशाला -निसाम हिम) निर्माण गर्नु भएको छ । यसरी किरात धर्म, भाषा, लिपि, संस्कृति र सभ्यताको वढो कठिन अवस्थाबाट यहाँसम्म आइपुगेको छ । यसरी समय-समयमा लिम्बुवान क्षेत्रमा महापुरुषहरु जन्मनुले किरात धर्म, भाषा, लिपि, संस्कृति र सभ्यताको जर्गेना भएको छ ।</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-8522252968426898798?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-30506889281437841512011-12-29T23:44:00.000-08:002011-12-29T23:46:35.262-08:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-Ri1rGOzh7eA/Tv1sIlRok_I/AAAAAAAALrQ/qepGVCwBaRw/s1600/biswasdip+Tigela.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" rea="true" src="http://1.bp.blogspot.com/-Ri1rGOzh7eA/Tv1sIlRok_I/AAAAAAAALrQ/qepGVCwBaRw/s1600/biswasdip+Tigela.jpg" /></a><strong>विश्वास दीप तिगेला</strong></div></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">नेपालमा अहिले राज्य पूर्नसंरचना सम्बन्धमा ब्यापक बहस र छलफल चलिरहेको छ । जनताबाट निर्वाचित संविधान सभाका सभासदहरु रहेको राज्य पूर्नसंरचना तथा राज्य शक्तिको बाँडफाँड समितिले १४ राज्य बनाउनु पर्ने प्रस्ताव गरेको छ । कर्णाली, नारायणी, सुनकोशि, खप्तड, जडान, लिम्बुवान, किरात, शेर्पा, ताम्सालिङ, तमुवान, मगरात, नेवा, थरुहट–अवध–लुम्बिनी, मिथिला–भोजपुरा–मधेश प्रस्तावित राज्यहरुको नाम पहिचान र सामथ्र्यको आधारमा ७ वटा जातिगत, ६ भूगोलगत र १ वटा संस्कृतिगत रहेका छन् यद्यपी केहीले जाति, भाषाको आधारमा र कसैले भूगोलको आधारमा मात्र नामाकरण गर्नु हुदैन भन्ने विरोधाभाषपूर्ण आवाजहरु सुनिएका छन् । त्यसैले यस सन्दर्भमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशलाई पनि हेर्नु सान्दार्भिक हुन्छ ।</div></div><div style="text-align: justify;">विश्वको सर्व शक्तिमान राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिकाको ४९ वटा राज्य मध्ये २८ वटा राज्यहरु जाति, भाषा लगायत आदीवासी जातिहरुको इतिहासबाट नामाकरण गरिएको छ । ती राज्यहरु: १. आल्वामा, २. आलस्का, ३. एरिजोना, ४. आकानसास, ५. कनेक्टीकुट, ६. डिलावार, ७. हवाई, ८. इधि, ९. इलिनोइस, १०. इण्डियना, ११. लोवा, १२. कान्सास, १३. केन्टुकी, १४. म्यासच्युट्स, १५. मेसिगन, १६. मिन्निसोटा, १७. मिसिसिपी, १८. मिसोरी, १९. नेव्रास्का, २०. डाकोडा, २१. ओहायो, २२. ओकलाहोमा, २३. टेनिसिसी, २४. टेक्सास, २५. युटाह, २६. वीन्कन्सीन, २७. न्यू मेक्सिको, २८. वाओमिङ हुन । यसरी अमेरिका भौतिक रुपबाट मात्र नभई भावानात्मक रुपबाट पनि विशाल र शक्तिशालि देखिन्छ ।</div><div style="text-align: justify;">विश्व कै ठूलो प्रजातान्त्रिक मुलुक भारतमा पनि हेर्ने हो भने अधिकांश राज्य, शहर, जिल्ला र महत्वपूर्ण ठाँउहरुको नाम भाषा, जाति र इतिहासको आधारमा रहेको पाइन्छ । तमिल जातिहरुको तमिलनाडू, कर्णडा भाषीहरुको कर्णाटक, मराठी भाषीहरुको महाराष्ट्र, गुजराती भाषीहरुका गुजरात, पंजावी भाषीहरुका पंजाब, नागा जातिहरुको नागाल्याण्ड, बंगला जातिहरुको पश्चिम बंगला, काश्मीरी जातिहरुको काश्मीर रहेका छन् । बृटिसको पालामा परिवर्तन गरिएको मद्रास, बम्बई भनिने शहरको नामलाई बृटिसको फिर्ति पछि पहिलाकै नाम चेन्नइ, मुम्बई कायम गरिएको छ ।</div><div style="text-align: justify;">नेपाल संग धेरै कुरामा समानता रहेको र पछिल्लो समयमा विकास र प्रगतिमा लम्किन्दै गरेको इथियोपियामा ११ राज्य मध्ये जातिय पहिचानको आधारमा आरोमी जाति तथा भाषिहरुको बाहुल्य रहेको क्षेत्र ओरोमिया राज्य, आम्हारिक भाषिहरुको आम्हारा राज्य, सोमाली जातिहरुको सोमाली राज्य, टिग्रिग्ना जातिहरुको टिग्रेई राज्य, आफार जातिहरुको बाहूल्य रहेको क्षेत्र आफार राज्य र हरारी जाति भाषिहरुको बाहुल्य रहेको इलाका हरारी राज्य गरि ६ वटा राज्यहरु छन्, भूगोलको आधारमा २ वटा र मिश्रित आधारमा २ वटा राज्य रहेका छन् ।</div><div style="text-align: justify;">जाति, भाषाको नामबाटै सिंगो देशको नाम समेत रहेको पाइन्छ । सर्व जातिहरुको सर्विया, अल्वेनियाली जातिहरुको आल्वेनिया, कुर्द जातिहरुको कुर्दिस्तान, मंगोल जातिहरुको मंगोलिया, फेन्च भाषीहरुको फान्स, स्पेनिस भाषीहरुको स्पेन, आईरिसहरुको आयरल्याण्ड, मले जातिहरुको मलेशिया, ताजिक जातिहरुको ताजिकिस्तान, उज्वेक जातिहरुको उज्वेकिस्तान, बंगला भाषीहरुको बंगलादेश आदी रहेका छन् । यहा याद गर्नुपर्ने कुरा के हो भने धेरै देशको नाम भाषा, जातिको नामबाट रहेको छ भने कतिपय चाहि देश कायम भएपछि भाषाको नाम रहन गएको छ । जस्तैः नेपाल, देश भएकोले पछिबाट खस भाषालाई नेपाली भाषा भन्न शुरु भयो ।</div><div style="text-align: justify;">सयुक्त अधिराज्य (वेलायत) भित्र ४ वटा पूर्ण स्वायत्त राज्यहरु रहेका छन् । इङलिस भाषा बोल्नेको इङल्याण्ड, स्कटिस भाषा बोल्नेहरुको स्कटल्याण्ड जसको आफ्नै संसद र मुद्रा समेत रहेको छ, आइरिस भाषीहरुको नोर्दन आयरल्याण्ड, वेल्स भाषीहरुको वेल्स राज्य रहेको छ ।</div><div style="text-align: justify;">अमेरिकाको प्रसिद्ध पर्यटकीय शहर काङकुङ, बेलिजका आदीवासी बेलु जातिबाट वेलमुम्पान, रसियाको चेचेन जातिहरुको चेचेन्या, केन्याको साम्बुरु जातिहरुको नामबाट साम्बुरु जिल्ला, फिजीको लाउन भाषिहरुको बाहूल्य रहेको प्रोभिन्सलाई लाउ प्रोभिन्स आदी रहेकोले पनि जाति, भाषाको नामबाट देशको नाम, राज्यको नाम राख्ने प्रचलन विश्वभर नै लोकप्रिय रहेको पाइन्छ ।</div><div style="text-align: justify;">विश्वमा जम्मा २६ वटा मुलुकहरुले संघिय राज्य प्रणाली अपनाएका छन् । क्षेत्रफलको हिसाबले कुनै मुलुक नेपाल भन्दा धेरै सानो पनि रहेका छन् । प्रथम संघीय मुलुक संयुक्त राज्य अमेरिका सन् १७८७, स्विट्जरल्याण्ड सन् १८४८, अर्जेन्टिना सन् १८५३, मेक्सिको सन् १८५७, क्यानडा सन् १८६७, ब्राजिल सन् १८९१, अष्ट्रेलिया सन् १९००, अष्ट्रिया सन् १९२०, रुस सन् १९३६, जर्मनी सन् १९३९, भारत सन् १९४७, बेल्जियम सन् १९९३, नाइजेरिया सन् १९६३, बोस्नीया र हर्जगोभिना, कोमोरोस्, इथियोपिया, इराक, मलेशिया, माइक्रोनेशिया, पाकिस्तान, सेन्ट किट्स र नेभिस्, स्पेन, दक्षिण अफ्रिका, सयुक्त अरब इमिरेट्स, भनेजुएला र नेपाल रहेका छन् । यी संघीय मुलुकहरुको अध्ययन गरेर नंव संघीय नेपालले धेरै कुरा सिक्नु पर्दछ । नेपाल जस्तो बहू धर्म, जाति, भाषा, संस्कार संस्कृति, भएका मुलुकहरुमा धेरै अघि संघीय प्रणालीमा गए र अहिले समुन्नत भई सकेका छन् त्यसैले अबको नयाँ सविधान र पूर्नसंरचनाबाट सबैलाई अधिकार प्राप्तहोस तब कसैले पनि अधिकारको लागि आन्दोलन गर्नेछैन र त्यो समय विकास र प्रगतिमा खर्च हुनेछ ।</div><div style="text-align: justify;">झण्डै ५ दशक भन्दा बढि एकात्मक शासन प्रणाली अनुभव गरिसकेको नेपालमा अहिले संघीय प्रणालीको चाहना हुनु, आवश्यकता महशुस हुनु आफैमा अर्थपूर्ण छ । एकात्मक प्रणालीको उपभोग पछि अहिले संघात्मक प्रणालीको चाहाना हुनु स्वभाविक हो र कालन्तरमा संघात्मक पछि अर्को प्रणालीको चाहाना र आवश्यकता महशुस हुन सक्दछ । यो विकास र परिवर्तनको नियमित प्रकृया हो । भविश्यमा मुलुक छुट्टाउने सिमाना विनाको देश निर्माण हुनसक्दछ तर अहिलेको परिपेक्ष्यमा सबैमा सघियताको चाहना हुन सबैभन्दा सुन्दरपक्ष मानिएको छ ।</div><div style="text-align: justify;">शासक र शाशित जाति रहेको नेपालमा समानता र सन्तुलित सहिष्णुताको अवस्थामा ल्याउन वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा जातिय अग्राधिकार, जातिय, भाषिक तथा सांस्कृतिक आधारबाट राज्यको नामाकरण गर्नु आवश्यक ठानिएको हो । यदि राज्यको पूर्न संरचना सामर्थ्यको आधारमा मात्र गर्ने हो भने प्रथमत नेपाल देश आफै चल्न सामर्थ्य छ या छैन भन्ने प्रश्न आउने गर्दछ ? निश्चय नै देश आफै चल्न सकेको छैन त्यसैले यहा भित्र ब्यवस्था गर्न लागिएका राज्यहरु सामर्थ्यको आधारमा मात्र हुनुपर्छ भन्नु आफैमा विरोधाभाषपूर्ण कुरा हुन् ।</div><div style="text-align: justify;">राज्यको पूर्नसंरचना उच्च जातिको हालीमुहाली कायम राख्ने तरिकाले गर्ने वा सबै जाति, धर्म, सम्प्रदायलाई समानता हुने तरिकाले गर्ने भन्ने अहिलेको मुख्य मुद्धा हो । संविधान निर्माणको एक जटिल अंश राज्यको पूर्नसंरचना र क्षेत्र निर्धारणमा हामी अरुबेला भन्दा माथि उठेर धैर्यताका साथ साझा, निष्पक्ष, समावेशि र समृद्ध नेपालको खातिर काम गर्दैछौ भन्ने आत्मा विश्वास लिनु पर्दछ । आफूले चाहेको सबै कुरा हुनैपर्छ भन्ने माग गर्दा अरुलाई केकस्तो असर पर्छ त्यो कुरालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । एकात्मक चरित्रको प्रणालीले हामीलाई दास बनाएको अवस्था भएकोले शुरुशुरुमा संघियता पद्धति असजिलो हुनसक्ला तर बहू जाति, भाषा, धर्म, संस्कार संस्कृति भएको मुलक नेपाल जस्तो विश्वका अनेकौ मुलुकहरुमा सफल र लोकप्रिय साबित संघीय प्रणालीले निश्चय नै कल्याण गर्छ भन्ने विश्वास राख्नु पर्दछ । संसार स्वतः परिवर्तनशिल छ आजको प्रणाली भोलि परिवर्तन र परिमार्जन हुनुपर्दछ । त्यसैले डराउनु पर्ने, आत्तिनुपर्ने अवस्था कसैलाई पनि छैन । आपसमा मनमुटाव नल्याउने, अस्वीकार्य नहुने निष्पक्ष संविधान नै उत्कृष्ट सविधान हुन सक्दछ । निष्पक्ष संविधान भएमा कसैले अधिकारको लागि, समानताको लागि लड्ने समय विकासको लागि सदुपयोग हुनेछ ।</div><div style="text-align: justify;">हिजोको ५ विकास क्षेत्र र १४ अंचलहरु तिनै भूगोल र सामथ्र्यको आधारमा थियो र त्यो सबैभन्दा असफल र बेकम्मा सावित भएको कुरा छर्लङ्ग छ । पुनः त्यस्तै भूगोल र सामथ्र्ययको आधारमा मात्र राज्यको परिकल्पना गर्नु पश्चगमन हो । त्यसैले विकासको कार्य, प्रसासकीय कार्य चुस्त र दुरुस्त प्रभावकारी ढङ्गबाट संचालन गर्न, समुदायलाई समावेशि बनाउन, समानताको आधारमा कार्य संचालन गर्नको लागि कर्तब्य तथा जिम्मेवारी बोध हुने प्रकारले राज्यको संरचना र नामाकरण गर्नु पर्दछ । संमग्रमा राज्य पूर्नसंरचना तथा राज्य शक्तिको बाँडफाँड समितिले राज्यको नामको बारे ल्याएको खाका उपयुक्त देखिन्छ । प्रस्तावित राज्यहरुको सिमाक्षेत्रमा केही थपघट तथा सुधार गरेमा पूर्ण हुने देखिन्छ । त्यसैले समितिलाई धन्यवाद दिन कन्जुसियाई पनि नगरौ ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">जाति, भाषा, संस्कृति र भूगोलको आधारमा राज्यको नाम राख्दैमा जातिय अन्तर विरोध हुन्छ भन्ने होइन किन कि राजनैतिक चेतनाको हिसाबले हामी नेपाली अगाडि छौ र जातिय अन्तर विरोध हुदैहुदैन भन्ने पनि होइन तर जातिय राज्य नदिदा हुने द्धन्द्ध भन्दा दिएपछि हुने द्धन्द्ध सहिष्णु र सामान्य हुनेछ । हिजो देखि आज सम्म रहेको आक्रोस जस्तो हुनेछैन । त्यसैले यो समय भनेको केही गुमाएरै भएपनि हिम्मत गरेर समृद्ध र साझा नेपाल बनाउन अघि बढ्नु पर्ने बेला हो । एकात्मक प्रणाली बर्षौबर्ष अनुभव गर्‍यौ, त्यसैले अब आउनुहोस संमृद्ध नेपालको लागि आज अग्राधिकार सहितको संघीय नेपाल निर्माणमा सहभागि बनौ ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">विश्वास दीप तिगेला, biswasdip@ymail.com, १९ नोभेम्बर २०११, ब्रुनाई</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">स्रोतः</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">१. http://americanindiansource.com/indianed/statesnames.html (Access 27 Nov 11)</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">२. http://www.native-languages.org/state-names.htm (Access 27 Nov 11)</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">३. संङ्घीय राज्यको नयाँ संरचना– विवेक सिर्जनशील प्रकाशन प्रा. लि.</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">४. संङ्घीय मासिक बर्ष ६ र ७ पूर्णाङ्क ७, २०६७, बालकृष्ण माबुहाँङ</div></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">५. https://www.cia.gov (Access 28 Nov 11)</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">६. नेपाल साप्ताहिक, बर्ष १२, अंक १८, पेज २५, भिमार्जुन आचार्य</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">७. नागरिक दैनिक बर्ष ३, अंक २२६, पेज ६, कनकमणि दीक्षित</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">८. कान्तिपुर दैनिक बर्ष १९, अंक २९३, पेज ७, बीरेन्द्र देउजा/खेमराज नेपाल</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">८. कान्तिपुर दैनिक बर्ष १९, अंक २९४, पेज ७, प्रकाश दाहाल</div></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">More info: http://nayasamachar.com/?p=12754</div></div><div class="separator" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; clear: both; text-align: center;"></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-3050688928143784151?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-46344438496395573162011-11-16T07:44:00.000-08:002011-11-16T07:44:47.099-08:00<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-yyp8507m8Xc/TsPaIAwCRmI/AAAAAAAALqc/Yzt9CIXLf28/s1600/new+C.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="640" src="http://4.bp.blogspot.com/-yyp8507m8Xc/TsPaIAwCRmI/AAAAAAAALqc/Yzt9CIXLf28/s640/new+C.jpg" width="451" /></a></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-4634443849639557316?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-73975215282924958882011-11-10T00:50:00.000-08:002011-11-10T00:53:17.703-08:00<div align="justify"></div><div align="justify" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;"><strong>प्रकाश यक्सो</strong><br /><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-KG8HYVuOIF0/TruPy4lh5kI/AAAAAAAALlY/dZNXavdBSiU/s1600/prakash_yakso.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" ida="true" src="http://2.bp.blogspot.com/-KG8HYVuOIF0/TruPy4lh5kI/AAAAAAAALlY/dZNXavdBSiU/s1600/prakash_yakso.jpg" /></a>यो ब्रम्हाण्डमा रहेका अनगिन्ती तारा र ग्रहहरु मध्येका एउटा ग्रह पृथ्वी पनि हो। वैज्ञानिकहरुका अनुसार पृथ्वीको उत्पति भएको धेरै लामो समयपछि मात्र पृथ्वीमा जीवहरुको उत्पति भएको हो । शुरुकालमा पृथ्वीमा एकमात्र प्याङजिअ (pangaea)नामको विशाल महाद्वीप (Super continent) थियो । जुन आजभन्दा बीस करोंड वर्षघि टुक्रिएर लोरेइस (Lourasia) र गण्ड्वाना (Gondwana) नामका दुइ ठूला महाद्वीपहरु बने । त्यसैगरी साढे छ करोंड वर्षघि ती दुइ महाद्वीपहरुपनि टुक्रिएर सात महादेशहरु बने (The Random House Book of 1001 Guestions &amp; Answer about Planet Earth: Brian and Brenda Williams Random House New York)।</div>यिनै सात महादेशहरुमध्येका एसिया महादेशमा पर्ने नेपाल पनि एक राष्ट्र हो । नेपालमा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिहरु मध्ये याक्थुङ (लिम्बू) हरु पनि एक हुन् । यिनीहरुको बारेमा जानकारी लिनु पर्दा शुरुमा कहाँबाट, कहिले,कसरी आएर स्थापित भए ?भन्ने प्रश्न उठ्छ ।याक्थुङहाङवंशीहरुको काठमाण्डौं उपत्यकामा प्रथमपल्ट प्रवेश र त्यहाँ उनीहरुको सर्बप्रथम राज्यको स्थापना कसरी,कहिले र कसको पालामा भयो ?लिम्बूवान राज्यको प्राचीन सिमाना कहाँदेखि कहाँसम्म थियो र कहाँसम्म हो ?याक्थुङ लिपिको आविस्कार तथा याक्थुङ संवतको शुरुवात कसले कसरी गरे ? लिम्बूवान राज्यका संस्थापक राजा को थिए ?आदि प्रश्नहरुको स्पष्ट उत्तर दिन 'शेर्मा यासोलुङ (शेर्मा पुस्तावली)'को अध्ययन गर्न वान्छनीय भएकोले यसलाई यो लेखको प्रमुख स्रोत बनाइएको छ । यो लेखलाई निरन्तरता दिनु भन्दा पहिले शेर्मा यासोलुङको बारेमा छोटो जानकारी दिन आवश्यक भएकोले सो यहाँ दिइएको छ । </div><div align="justify">शेर्मा यासोलुङ (शेर्मा पुस्तावली)<br />लिम्बूवान राज्य अन्तर्गत दश लिम्बूवान राज्यहरु मध्ये पाँचथर पनि एउटा राज्य हो । दश लिम्बूवान राज्य स्थापनापछि पाँचथर राज्यका प्रथम राजा थाम्लासो पापोहाङ (याक्थुङ संवव् ४६७४-४७६५/वि.सं. ७५३-८४४) थिए । पाँचथर राज्यमा थाम्लासो पापोहाङ वंशले जम्मा १७ पुस्तासम्म राज्य शासन गरे । यिनै १७ पुस्ताका राजाहरुमध्ये १६औं पुस्ता तथा शेर्मा थरवंशका दोस्रो पुस्ताका राजा शेर्मा द्वितीय (याक्थुङ संवतः५२५३-५३५०/वि.सं.१३३२-१४२९) थिए ।उनले निम्नलिखित कृतिहरु लेखेका थिए ।<br />(१) येप्चिरी येबारे याम्बक (येप्चिरी येबाको काम कर्म) -या.सं.५२९४/वि.सं.१३७३ ।<br />(२) साम्जिरी साम्बारे याम्बक (साम्जिरी साम्बाको काम कर्म) -या.सं.५२९६/वि.सं.१३७५ ।<br />(३) माङजिरी माङदेम्बारे याम्बक (दैवज्ञ पुरोहितको काम कर्म) -या.सं.५२९९/वि.सं१३७८ ।<br />(४) तुत्तुगेन तुम्म्याङहाङरे याम्बक (भद्रजनहरुको काम कर्म)-या.सं.५३०१/वि.सं.१३८० ।<br />(५) सिमिकलुङरे चइत मुन्धुम (ब्रहृमाण्डको मुन्धुमी सृष्टि कथा) -या.सं.५३०४/वि.स.१३८३ ।<br />(६) साङ खेदा (दन्त्य कथा) -या.सं.५३०५/वि.सं.१३८४ ।<br />(७) याक्थुङलिम्बूवान लाजेरे साप्मुन्धुम (याक्थुङ लिम्बूानराज्यको इतिहास) -या.सं.५३१३/वि.सं.१३९२ ।<br />(८) शेर्मा यासोलुङ (शेर्मा पुस्तावली) -या.सं.५३१५/वि.सं.१३९४ ।<br />(९) सिदा हाबेक (औषधि शास्त्र) -या.सं.५३२९/वि.सं.१४०८ ।<br />माथि भनिएको १७ पुस्ता राजाहरुको नाम र संवत् यसै लेख अन्तर्गतको पुस्ता नं. १४३ देखि <br />१५९ सम्म हेर्नुहोस् ।<br />शेर्मा यासोलुङ अनुसार राजा शेर्मा द्वितीयले यो यासोलुङ (पुस्तावली) केवल शेर्मा थरवंशका लागि मात्र भनेर लेखिएको एउटा छोटो कृति हो । लिम्बूवान राज्यको ऐतिहासिक वृत्तान्त 'याक्थुङ लिम्बूवान लाजेरे साप्मुन्धुम (याक्थुङ लिम्बूवान राज्यको इतिहास)'नामक ग्रन्थमा लेखिएको छ भनेका छन्।उनले शेर्मा यासोलुङमा लिम्बू राजवंशको पुस्तावली,साल-संवतहरुको सम्पादन तथा सङकलन गर्दै ल्याएको र तत्कालीन याक्थुङ लिम्बूवान राज्यको स्थापनाकालदेखिको अभिलेखहरु लेख्दै सार्दै ल्याइएको लिखत अभिलेख हो भनेका छन् । शेर्मा यासोलुङ अनुसार अहिले याक्थुङ संवत् ५९८९ साल -चिल वर्ष भएको छ। याक्थुङ संवत आफ्नै साफेक्वा( फागुन) महिनादेखि साल फेरिन्छ । यो याक्थुङ संवतले करीब ५५९० (वि.सं. १६६९) सालसम्म सिमित मात्रामा भएपनि निरन्तरता पाएको देखिन्छ । त्यसपछि भने यो संवत् अन्धकारमै हरायो ।आज बल्ल त्यहीँ याक्थुङ संवत् पुनः फेला परेको छ ।शेर्मा द्वितीयले याक्थुङ संवतका अतिरिक्त अन्य संवतहरु पनि खोजी गरेर साल संवत् तुलना गरिराख्ने काम गरेका थिए । त्यसका लागि उनले याक्थुङ संवत ५३१० सालमा सङमुकहाङको नेतृत्वमा ५ सदस्यीय टोली खटाए । सो टोलीले विक्रम संवत् फेलापारेर ल्याएको हुँदा उनले उक्त संवत्लाई पनि बेलाबखत याक्थुङ संवत्को छेउमा लेख्ने चलन गरेका थिए ।<br />शेर्मा यासोलुङको यो छोटो परिचयपछि यसै यासोलुङमा केन्द्रित रहेर योलेखअघि बढ्दैछ। यासोलुङमा उल्लेख भएअनुसार प्राचीनकालमा हिमालय पर्वतको उत्तर-दक्षिणको सम्पूर्ण भू-भागलाई 'एसिङगेन केयाङ लाजे (महाभूमि)'भनिन्थ्यो । हिमालय पर्वतदेखि उत्तरपट्टीको भू-भागलाई 'थोसिङ लाजे (माथिल्लो भूमि)'र दक्षिणपट्टीको भू-भागलाई 'योसिङ लाजे (तल्लो भूमि)'भनिन्थ्यो ।<br />यहाँ याक्थुङ (लिम्बू) वंशको परिचयात्मक सन्दर्भ उठ्ता किरातमा प्रवेश गर्नुपर्ने हुन्छ । किरातको सन्दर्भ उठ्दा किरातभन्दा अघिको जाति नाममा प्रवेश गर्नुपर्ने हुन्छ । शेर्मा यासोलुङ अनुसार 'सोगाङ' भन्ने ठाउँमा साङदा साङबङहरु बस्थे । उनीहरुका एक 'चोवाङ' नामका सरदार पनि थिए ।साङदा साङबङहरु एक यस्तो ठाउँमा सरे कि त्यो ठाउँ प्राकृतिकरुपमा ज्यादै सुन्दर तथा रमणीय थियो । त्यसैले साङदा साङबोङहरुका सरदार चोवाङले त्यस ठाउँको नाम 'किरात' राखे । साङदा साङबङ भाषामा किरातको अर्थ प्राकृतिकरुपमा ज्यादै सुन्दर तथा रमणीय स्थान भन्ने हुन्छ । साङदा साङबङहरु फेरि अर्को ठाउँमा सरे । उनीहरुले त्यो ठाउँको नाम'सोबुक' राखे । सोबुकमा बस्दा साङदा साङबङहरुले आफूलाई 'साङबङ किरात' भन्न थाले । त्यसपछि फेरि अर्को ठाउँमा सरे जुन् ठाउँको नाम उनीहरुले 'पालिङखुङ' राखे । पालिङखुङमा बस्दा आफूलाई 'किरात' मात्र भन्न थाले । त्यहाँका प्रथम किराती राजा 'सावोङ' थिए । यसरी यहीँ पालिङखुङबाट नै 'किरात' जातिनामको शुरुवात भएको थियो ।<br />शेर्मा यासोलुङ अनुसार किरातहरुका आदि राजा 'सावोङ' र आदि स्थान 'पालिङखुङ' थियो । यो ठाउँ हिमालयको सुदुर पश्चिमको छेउको आसपासमा पर्दछ । यहीँ पालिङखुङबाट किरातीहरु बढ्दै फैलिन्दै गए । समयान्तरमा ठूलो सङख्या भएपछि उनीहरुको २१ ओटा समूहहरु बन्न पुग्यो । प्रत्येक समूहमा एक एक जना समूह नेतारहन्थे र समूह नेताकै नामबाट समूहको नामपनि रहन्थ्यो । त्यो समूह नेता नै सम्बन्धित समूहको राजा हुन्थ्यो । यिनै २१ ओटा किरात समूहमध्ये १६ समूहको नाम अज्ञात रहेको छ भने बाँकी ५ ओटा समूहहरुको नाम मात्रजानकारीमा अएका छन् । ती ५ समूहहरुको नाम यसप्रकार रहेको छ- (१) मोलोङ (५) वलुप (१०) लासोङ (१३) वोलुङ (१८) सोथोङ ।<br />यिनै ५ किरात समूहहरु मध्ये मोलोङले नेतृत्व गरेको समूह चाहिँ याक्थुङ (लिम्बू) भएका हुन् । उनीहरु 'फयमदेन'मा बस्दथे । स्रोतमा उल्लेख भएअनुसार फयमदेनको अर्थ 'पवित्र स्थान' भन्ने हुन्छ । यो स्थान काठमाण्डौं उपत्यकादेखि दक्षिण-पश्चिम दिशातिर पर्दछ। फयमदेनका प्रथम राजा 'मोलोङ' थिए । याक्थुङ संवत् ६१ सालमा मोलोङको देहान्त भएपछि उनका छोरा 'याक्थुङ'फयमदेनका राजा भए । उनले याक्थुङ संवत् ६५ सालमा फयमदेनको चार किल्ला साँध सिमाना बाँधेका थिए । पूर्वमा फिछिङवा खङ (फिछिङवा नदी), पश्चिममा सुम्फेवा खङ (तिनपाते खोला), उत्तरमा सेरिलुङ फाङलुङ (बज्र पहाड) र दक्षिणमा लाङथाक तेम्बे (लाङथाक मैदान) सम्म थियो । </div><div align="justify">&nbsp;याक्थुङ लिपिको आविस्कार तथा संवतको शुरुवात</div><div align="justify">शेर्मा योसोलुङ अनुसार तत्कालीन किरातकालमा कुनै पनि लिपिको आविस्कार भएको थिएन । राजा मोलोङलाई आफूलाई कति वर्ष पुगेँ होला !भन्ने जिज्ञासा लाग्थ्यो। आफ्नो उमेर वर्ष थाहा पाउने माध्यमको अभाव भएको महसुस गरे । तसर्थ छोरालाई आफ्नो उमेर थाहा पाउने माध्यमको समस्या नहोस् भनेर एक विधि अपनाए । जुन् विधि यस्तो थियो-मोलोङले छोरा जन्मेपछि छोराको नाम 'याक्थुङ' राखे । याक्थुङ जन्मदाको समय जाडो याम जाने बेला अर्थात बालीनाली छर्ने बेलाको समय थियो । छोरा जन्मेपछि मोलोङले एउटा दह्रो खालको फलेक तयार पार्न लगाए र फलेकमाथिएउटा ठाडो धर्सो कोरे ।छोरा जन्मेपछि हिउँद-वर्षा पार भई अर्को सोही याम दोहोरिन्ने बित्तिकै उनले प्रत्येक पल्ट ठाडो धर्सो कोर्दथे । यसरी धर्सो कोर्दै जाँदा धर्सो जति ओटा पुग्थ्यो याक्थुङ त्यतिनै वर्ष पुगेको मानिन्थ्यो । मोलोङले छोरा याक्थुङ १५ वर्षको भएपछि छोरा याक्थुङलाई नै धर्सो कोर्न लगाए । याक्थुङले पनि आफू जन्मेको प्रत्येक वर्षोही याम दोहोरिने बित्तिकै धर्सो कोर्थे। जब याक्थुङ २० वर्ष पुरा गरेर २१ वर्षमा लागे तब उनलाई एक प्रकारको चेतना आयो । त्यसपछि याक्थुङले धुलो,ढुङ्गा,पात,बोक्रा आदिमा अनेक प्रकारका चित्रहरु कोर्न थाले । यी विविध चित्रहरुको कोराइको लामो अनुभवबाट उनले मानिसले बोल्ने भाषाको प्रतिनिधित्व गर्ने लिपिको आविस्कार गर्न पुगे । उनले र्सवप्रथम ११ ओटा अक्षर बनाए । तर त्यतिले मात्र याक्थुङ भाषाको प्रतिनिधित्व नभएपछि उनले फेरि ७ ओटा अक्षर थपेर जम्मा १८ ओटा अक्षर बनाए । आफूले बनाएको लिपिको नाम आफ्नै नाम याक्थुङबाट 'याक्थुङ सकसक (याक्थुङ लिपि)' राखे । अर्कोतिर आफ्नो उमेर वर्षको आधारबाट साल समयको पनि गणना गर्न थाले । यसरी गणना गर्न थालिएको वर्ष वर्षमा गणना दिने सालसमयको नाम 'मुङफुङ (संवत)' राखे र मुङफुङको नाम पनि आफ्नै नामबाट 'याक्थुङ मुङफुङ' (याक्थुङ संवत) राखे ।यो चैतन्य कर्मबाट याक्थुङ र यिनका पिता मोलोङ दुवै ज्यादै खुशी भए । याक्थुङ आफ्ना समूह तथा वंश समाजलाई औधि मायाँ गर्थे । याक्थुङको यो ज्ञान र गुनबाट उनका सम्पूर्ण वंशसमाजज्यादै खुशी भई उनीहरुले पनि आफूलाई'याक्थुङ' भन्न थाले र त्यसपछि सबै याक्थुङ भए । राजा मोलोङ (पिता) को अनुमति लिएर याक्थुङले याक्थुङ संवत ५६ सालमा निम्नलिखित ४ कुराहरुको घोषणा गरे ।<br />(१) याक्थुङ सोसोदाङ (याक्थुङ जाति) ।<br />(२) याक्थुङ पान (याक्थुङ भाषा) ।<br />(३) याक्थुङ सकसक (याक्थुङ लिपि) ।<br />(४) याक्थुङ मुङफुङ (याक्थुङ संवत) ।</div><div align="justify">याक्थुङका यी ४ महत्वपूर्ण घोषणहरु मध्ये माथि उल्लेखित याक्थुङ संवत अहिले ५९८९ साल पुग्योभन्ने कुराको उल्लेख माथि नै भइसकेको छ ।याक्थुङ संवत ६१ साल पुग्दा राजा मोलोङको मृत्यु भएकोले छोरा याक्थुङ फयमदेनका राजा भए । आफू राजा भएपछि याक्थुङ राजा प्रथमले आफ्ना सम्पूर्ण याक्थुङ वंश समाज र भाइ भारदारहरुलाई निम्नअनुसारको नीति-निर्देशन तथा उपदेशहरु दिएका थिए-</div><div align="justify">(१) अबदेखि याक्थुङ संवत लेख्ने र त्यसलाई मान्ने ।<br />(२) प्रत्येक पुस्ताले पिता-पुर्खाहरुको पुस्ता र संवत नछोडी लेख्दै-राख्दै जाने । सबैले लेख्न,राख्न नसकेमा वंशमूल (राज पुस्ता वा नेता) ले चाहिँ अनिवार्य लेख्दै-राख्दै जाने । <br />(३) आफ्ना याक्थुङ वंशलाई मायाँ गर्ने साथै अन्य मानिसहरुलाई पनि आफ्ना वंश सरह मायाँ गर्ने ।<br />(४) राजाले राज्यमा जनताहरुबीच कुनै पनि किसिमको अन्याय हुन नदिने । अन्याय भएमा अन्याय गर्नेलाई दण्ड दिन आवश्यक नीतिनियम बनाइ राख्ने ।<br />(५) न्याय-अन्याय राम्ररी बुझेर निश्पक्ष न्याय दिने ।<br />(६) निश्चित सिमाना बाँधेर राज्य गर्ने ।<br />(७) आवश्यकता अनुसार देशका जनताहरुलाई समय-समयमा भेलागरी राज्यका बारेमा जानकारी दिने ।<br />(८) सबैले दुश्मनी मानव र पशुप्राणीहरुसँग युद्घ गर्ने कला सिकिराख्ने ।<br />(९) राज्यलाई सँधै चनाखो राख्ने ।<br />(१०)अहिले हाम्रो राज्य वरिपरि अरु कसैको पनि राज्य छैन । यदि पछिबाट अरु कसैको राज्य बनेमा त्यो राज्य नमिच्ने ।अन्जानवशमिचेको भए थाहा भएको दिन छोडिदिने ।<br />(११) पिता-पुर्खाहरुले निश्चित सिमाना बाँधेर आर्जिदिएको भूमि नछोड्ने ।<br />(१२) पिता-पुर्खाको उपदेश राम्ररी सुन्ने ।<br />(१३) गलत भए सच्याउने ।</div><div align="justify">यसरी माथिको नीति-निर्देशन अनुसार राजा मोलोङ र उनका छोरा याक्थुङहाङबाट याक्थुङ (लिम्बू) राजवंशको इतिहास, पुस्तावलीक्रम र संवत लेख्न शुरु भएको थियो । पुस्तावली र संवत् यो लेखको अन्तिममा राखिएको छ ।लेख लामो हुने भएकोले केहीका बाहेक राजाहरुका भाइ राजकुमारहरुको नाम नलेखिएको हो ।<br />राजा याक्थुङहाङ-प्रथम -याक्थुङ संवत १(९२) ले याक्थुङसंवत ६५ सालमा एक कानुन निर्माण गरेका थिए जसलाई 'याक्थुङ लाम्फुङ (याक्थुङ विधान)' भनिन्छ । यो याक्थुङ विधान लिम्बू राजवंशको इतिहासमा पहिलो कानुन थियो र यो याक्थुङ (लिम्बू) हरुको र्सवजेष्ठ कानुन पनि हो ।</div><div align="justify">साङगे वारक (काठमाण्डौं उपत्यकाको प्राचीन तलाउ)<br />पाँचौं पुस्ताका याक्थुङ राजा सोयोलुङहाङ (या.सं. १००-१८९) का पालामा सर्बजनहरु जँगल घुम्ने क्रममा याक्थुङ संवत् १६० सालमा काठमाण्डौं उपत्यकाको प्राचीन तलाउ पत्ता लागेको थियो । उनीहरुले त्यो तलाउको नाम आफ्नै याक्थुङ भाषामा 'साङगे वारक (पर्वत वेष्ठित महाताल)'राखे ।&nbsp; यसरी मानव जातिले प्रथमपल्ट 'साङगे वारक' पत्ता लगाएका थिए । त्यसपछिउनीहरु सालमा २/३ पटक साङगे वारक हेर्न<br />&nbsp;जाने गर्थे । शेर्मा यासोलुङ अनुसार त्यसबेला साङगे वारक जलमय, प्रकृतिमय र रहस्यमय थियो । <br />सातौं पुस्ताका याक्थुङ राजा यामलुकहाङ -या.सं.१६७-२५१) को पालामा अर्थात् याक्थुङ संवत २०३ सालमा घनघोर बर्षा भयो । घनघोर बर्षा भएको केही दिनपछि मानिसहरु सदा झैं साङगे वारक हेर्न जाँदा साङगे वारकको पानीको सतह केही बढेको देखे ।उनीहरु फर्केको केही दिनपछि नैमहाभूकम्प गयो । महाभूकम्प गएको केही महिनापछि उनीहरु फेरि साङगे वारक हेर्न गए । त्यतिबेला साङगे वारकको पानी धेरै सुकेर थोरैमात्र रहेको देखे । यसरी साङगे वारक सुकेको देखेर उनीहरु अचम्मित भएका थिए । यो खबर राजा यामलुकहाङ कहाँ पुर्याए ।यो खबरले राजा पनि अचम्मित भए । उनी सयम् हेर्न जाँदा साच्चै नै साङगे वारक सुकेको पाए । यसरी आफ्नै जीवनकालमा अर्थात याक्थुङ संवत २०३ सालमा घनघोर बर्षा भएको र महाभूकम्प पनि गएको कारणले साङगे वारक सुकेको घटनाको टिपोट लेखिराखे । यो टिपोट पछि उनले उनका सन्तान परिवार, दाजुभाइ तथादेशवासी याक्थुङहरुलाई निम्न कुराहरु भनिराखे-<br />(१) ताल सुकेको भूमि धेरै समयसम्म मलिलो हुन्छ । <br />(२) आजको एक दुइ सय वा दुइ चार सय वर्षछि बोटबिरुवा तथा रुखपात उम्रेर जँगल पुग्छ । <br />(३) जँगल पुगेपछि बस्न योग्य हुन्छ । <br />(४) हाम्रा भावी याक्थुङ सन्तानहरु त्यहाँ गएर बसूनआदि ।</div><div align="justify">नेबालाजे (काठमाण्डौं उपत्यका) राजा साङदोलुङहाङ (५५८-६४३)<br />१८ औं पुस्ताका याक्थुङ राजा 'साङदोलुङहाङ'नेबालाजेका संस्थापक तथा प्रथम राजा थिए । आफ्नो सातौं पुस्ताका पुर्खा राजा यामलुकहाङको मनइच्छा पूरा गर्न उनीयाक्थुङ संवत् ६०५ सालमाफयमदेनबाट नेबालाजेमा विधिवत सरेका थिए ।उनले त्यहाँ सर्नु अघि ढाल-फाँड गराइ बस्ती बसाइ बस्न योग्य बनाएका थिए ।राजा साङदोलुङहाङले याक्थुङ संवत् ६०९ सालमा नेबालाजेको चार किल्ला साँध सिमाना बाँधेका थिए । उनले आफ्नो देश नेबालाजेको पश्चिममा साङदोलुङ पहाड, पूर्वमा साम्फी लाजे, उत्तरमा मिङसेलुङ पहाड र दक्षिणमा चेङवालुङ पहाड सिमाना कायम गरेका थिए । नेबालाजेको अर्थ सुत्दा सम्म देखिए झैं सम्म देखिने सम्म भूमि भन्ने हुन्छ । साङदोलुङहाङले नेबालाजेमा प्रवेश गर्दाको बखत निम्न कुराहरु व्यक्त गरेका थिए-<br />(१) फाङलुङले कप्तुबा लाजे (पर्वतले घेरेको भूमि)।<br />(२) ताम्भुङले तेप्तुबा लाजे (वनजँगलले ढाकेको भूमि) ।<br />(३) चानु,लाजे (अन्न उब्जाउ हुने भूमि) ।<br />(४) नेबालाजे (सुत्दा सम्म देखिए झैं सम्म देखिने सम्म भूमि) ।<br />(५) नेनेलाजे (सम्म सुतेझैं देखिने समतल भूमि) ।<br />(६) वारकलाजे (ताल सुकेर बनेको भूमि) आदि ।<br />माथि व्यक्त गरिएका नेबालाजे र नेनेलाजे भन्ने दुइवटा शव्दहरु आएको भए तापनि दुवै शव्दहरु करीब समान अर्थका हुन् ।</div><div align="justify">राजा यलम्बरहाङ (११९८-१२८९)<br />३७ औं पुस्ताका याक्थुङ राजा साङगुनहाङका 'कासारहाङ' -११९५-१२१५) र 'यलम्बरहाङ' -११९८-१२८९) नाम गरेका दुइ भाइ छोराहरु थिए । कासारहाङको २० वर्षको कलिलो उमेरमा निसन्तान भई देहान्त भएकोले उनका भाइ यलम्बरहाङ याक्थुङ संवत् १२१५ सालमा (१७ वर्षको उमेरमा) युवराज घोषित भए । त्यसको ३० वर्ष पछि अर्थात् याक्थुङ संवत १२४५ सालमा राजा साङगुनहाङको मृत्यु भएपछि यलम्बरहाङ नेबालाजेका राजा भए । उनले याक्थुङ संवत् १२४५ देखि १२८९ साल -जम्मा ४४ वर्ष सम्म नेबालाजेमा राज्य गरे । उनी याक्थुङ पुस्तावली अनुसार ३८ औं र नेबालाजेका चाहिँ २१ औं&nbsp; पुस्ताका याक्थुङ राजा थिए ।यलम्बरहाङपछि उनका छोरा निदाङहाङ (१२३३-१३१८), निदाङहाङपछि उनका छोरा वालम्बाहाङ (१२६८-१३५६), वालम्बाहङपछि उनका छोरा लिम्बूहाङ (१३०१-१४०६) नेबालाजे (काठमाण्डौं उपत्यका) मा राजा भए । यिनै लिम्बूहाङले विशाल लिम्बूवान राष्ट्रको निर्माण गरेका थिए ।</div><div align="justify">प्राचीन लिम्बूवान राष्ट्रको निर्माताः राजा लिम्बूहाङ याक्थुङ -१३०१-१४०६)<br />याक्थुङ (लिम्बू) राजवंशका ४१ औं तथा नेबालाजेका चाहिँ २४ औं पुस्ताका याक्थुङराजा लिम्बूहाङ प्राचीन लिम्बूवान राष्टका निर्माता थिए । उनलाई त्यतिबेला पैतृक राज्य नेबालाजे ज्यादै सानो लागिरहेको थियो ।उनले नेबालाजेलाई ठूलो बनाउने विचार गरिरहेका थिए । तसर्थ यसै विषयका लागि याक्थुङ संवत १३२२ सालमा उनी भाइ हुङमङतीहाङलाई लिएर पिता वालम्बाहाङ कहाँ गए र विन्ती गर्दै भने 'पिता महाराजा ! यो हाम्रो नेबालाजे ज्यादै सानो छ । पछि हाम्रो वँश सन्तानबड्दै-फैलन्दै गएमा भूमिले पुग्दैन । तसर्थ ठूलो राज्य बनाउने विचार गरेको छु । भाइ हुङमङतीहाङलाई मेरै राज्यधिकार अन्तर्गत विशेष राजप्रतिनिधिको रुपमा काम गर्ने अधिकार दिन्छु । राज्य ठूलो बनाउने काममा अविछिन्न लाग्छु । पिताबाट आज्ञोत्तर होस् ।' छोरा लिम्बूहाङको यस्तो इच्छाबाट वालम्बाहाङ पनि ज्यादै खुशी भए र भने'नेबालाजेलाई ठूलो बनाउने विचार गरिरहेका रहेछौं ।विचार बुँझे। ठूलो राज्य बनाउन ज्यादै दुःख-कष्ट हुन्छ । दुःख-कष्ट गरेर नेबालाजेलाई ठूलो बनाउछौं भने तिम्रै लिम्बूहाङ नामबाट राज्यको नाम राख । तिम्रो नामबाट राखिएको भू-राज्यको नाम यो पृथ्वीमा मानव अस्तित्व रहेसम्म रहिरहने छ, ररिहोस् । चिताएको कुरा र गर्न लागेको काम पुरा होस् । तिम्रो पिताबाट यही आज्ञा र आशिर्वात छ ।' यसरी पिता वालम्बाहाङबाट आज्ञोत्तर प्राप्त भएपछि लिम्बूहाङलेराज्य निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने कुराहरुको प्रबन्ध गर्न थाले । प्रबन्ध गरिसकेपछि याक्थुङ संवत १३२५ सालमा राज्य निर्माणको नीति-निर्देशिका तयार पारे जुन यसप्रकार रहेको छ-</div><div align="justify">नीति-निर्देशिका<br />(१) राज्य निर्माण गर्दा निरपेक्ष भूमिलाई मात्र निर्माण गर्ने । <br />(२) निर्मित राज्यको निश्चित सिमाना राख्ने ।<br />(३) ठूल्ठूला नदी-नाला, पहाड-पर्वत आदिलाई राज्यको सिमाना बनाउने र सो पनि नभएमा अन्य व्यवस्थागर्ने ।<br />(४) सिमानाहरु स्पष्ट उल्लेख गरिराख्ने ।<br />(५) राज्य निर्माण भइसकेपछि सिमानाहरुको आवश्यक अनुगमन गर्ने र निर्देशन दिने ।<br />(६) सिमाना बाँधीसकेको राज्यमा तत्कालको लागि अन्य जातिलाई प्रवेश निशेध गर्ने ।<br />(७) नीतिगत व्यवस्थाहरु बनाएर मात्र अन्य जातिलाई प्रवेश दिने, बस्ने व्यवस्था गर्ने ।<br />(८) राज्यको भौंगोलिक अवस्थाका कारण नेबालाजेबाट नै राज्यको विषय हेर्न, रेखदेख गर्न, रक्षा गर्न <br />समस्या भएमा सरदर बीचमा पर्ने गरी नयाँ उपयुक्त स्थानको छनोट गर्ने ।<br />(९) राज्य निर्माणको क्रममा बढी राशन-पानीको आवश्यकता पर्ने भएकोले खेतीको विस्तार गरी <br />अन्नको उत्पादन बढाउने ।<br />(१०) राज्यका लागि बनाइएका नीति-निर्माणहरु भावी पुस्ताहरुको जानकारीका लागि पुस्ता-पुस्तामा <br />हस्तानतरण गर्दै जाने ।<br />(११) पछिल्ला पुस्ताहरुले पनि पुर्खाहरुको अनुसरण गर्दै जाने ।<br />(१२) राज्य सम्बन्धी कागजातहरु अत्यन्त सुरक्षितसाथ राख्ने ।<br />(१३) कुनै प्रतिकूल परिस्थिति आएमा अत्यन्त सुरक्षितसाथ सातपत्र माटोमुनि लुकाएर भएपनि <br />कागजात जोगाउने, बचाउने ।<br />(१४) माटोमुनि राख्दा सम्बन्धितहरुले मात्र चिन्नसक्ने गरी चिन्ह लगाएर राख्ने ।<br />(१५) कागजातहरुबाटमात्र परिवार, वंश, जाति, समाज आदिको जानकारी खुल्ने भएकोले प्राणभन्दा <br />प्यारो मानेर राख्ने ।<br />(१६) पिता-पुर्खाहरु आफ्नो जन्मको स्रोत भएकोले इस्वर मान्ने, सम्मान गर्ने र सम्झना गर्ने ।<br />(१७) राज्य निर्माणको क्रममा जाँदा दिशा जानकारीको लागि सूर्य र ताराहरुको सधैं सहारा लिने ।<br />(१८) निर्माण भइसकेपछि राज्यको नक्शा कोरेर राख्ने, देखेको, हिँडेको, जानेको आधारमा नदीहरुको <br />नाम र नक्शा पनि कोरेर राख्ने ।<br />(१९) सिमाना राख्दा ढुङ्गा गारो लाएर राख्ने, ठूल्ठूला चट्टानको पहरा भए त्यसमा चिनो लाएर राख्ने ।<br />(२०) सिमाना लाइसकेपछि तत्काल केही समयसम्म सिमाना देखिराख्न झण्डा गाड्ने ।<br />माथिका नीतिगत बुँदाहरु तयार भइसकेपछि नेबालाजे(काठमाण्डौं उपत्यका) का चालिसौं पुस्ताका याक्थुङ राजा वालम्बाहाङका छोरा लिम्बूहाङले याक्थुङ संवत १३२६ सालमा लिम्बूवान राज्य निर्माण विधिवत थालनी गरेर १३९६ सालमा पुरा गरेका थिए । २५ वर्षको कलिलो उमेरमा लिम्बूवान राज्य निर्माणमा लागेका राजा लिम्बूहाङलाई लिम्बूवान राज्य निर्माण कार्य पूरा गर्न करिब ७० वर्षलागेको थियो । लिम्बूवान राष्ट्र-राज्यको निर्माण भइसकेपछि लिम्बूवान राष्ट्र-राज्यको पहिलो राजा सयम् लिम्बूहाङ भएका थिए ।<br />'शेर्मा यासोलुङ' मा विशेषगरी लिम्बूवान राज्यको प्राचीन स्थापना,चार साँध-सिमानाहरुको नाम,राज्य सञ्चालनका लागि चाहिने विधि(विधान-नियम-कानुन) हरु तथा याक्थुङहाङवंशी राजाहरुको क्रमबद्घ पुस्तावलीहरु विशुद्घ याक्थुङ (लिम्बू) भाषा-लिपिमा उल्लेख गरी राखिएको हुँदा ती उल्लेखित विभिन्न तथ्य ऐतिहासिक प्रमाणहरु मध्ये लिम्बूवानको साँध-सिमाना सम्बन्धमा याक्थुङ (लिम्बू) भाषा-लिपिमा लेखिएको लेखोटलाई देवनागरी लिपिमा जस्ताको तस्तै लेखी त्यसको अर्थ नेपाली भाषामा अनुवाद गरी यस लेखमा राखिएको छ जुन् यस प्रकार रहेको छः</div><div align="justify">( लिम्बूवान लाजेरे साक्लुङ )<br />"लिम्बूवान लाजेरे साक्लुङः - नाम्पेत साक्लुङः साङदोलुङ फाङलुङ साङदोलुङ फाङलुङ ओनु चेङवा फाङलुङ पोङलयो चेङवा तायातुम्फेङ हाम्लिक ।। नामयोदिङ साक्लुङः चेङवाखङ तायातुम्फेङ ओनु तायातुम्फेङ ए तायातुम्फेङ तुम्सिङवा तायातुम्फेङ हाम्लिक ।। खे, ओनु तुम्सिङवा ए तुम्सिङ यो फुङुम्सिङवा हाम्लिक ।। खे, ओनु फुङसिङवा ए फुङसिङवा फुङसिङवा लुम्दाङवा पतमा नेखङ हाम्लिक ।। खे, ओनु तिङदाङवा लुम्दाङवामाङजङवा नेखङ हाम्लिक ।। नाङकेत साक्लुङः तिङदाङवा लुम्दाङवा माङजङवा नेखङ ओनु तिङदाङवाखङले कुपुङजङ थाक्केनलुङ नाङलुङ हाम्लिक ।। नाम्धोदिङ साक्लुङः थाक्केनलुङ नाङलुङ ओनु नाम्पेत् पिसाङ लेप्फाङ कुलिङयक नाङलुङ ए नाङलुङ सक्वालुङ नाङलुङ हाम्लिक ।। खे, ओनुमिङसेलुङ-साम्फी लाजे हाम्लिक ।। खे, ओनु मिङसेलुङ ए मिङसेलुङ फाङलुङ पोङल साङदोलुङ फाङलुङ हाम्लिक ।। कम्भयाक लिसिङलेप्ला लिखेङ इफो लिम्बूवान लाजे नेल्लो ।। कन लाजेले कुमिङ आमिङ लिम्बूहाङओनु लिम्बूवान युक्खुङबाल्लो ।। याक्थुङ मुङफुङ थिक्सुम किप्पोङ नेत्तुकतङबेओ हेक्तुङआङ थिक्सुम किप्पोङ फाङतुकओ सुलुङबाल्लो ।। नाखेक् इनो इथो चोकुङआङ लिम्बूवान चोकुङबाल्लो ।। कल्ले कुपेसाङ कुनेसाङ आत्तीन्नाङ सुमोङ लाजे मेहोप्लो ।। ।।।।। थाक्केनलुङओनु सक्वालुङ नाङलुङ हाम्लिक्पा हायाक नाङलुङहा, लिम्बूवान इफो मेनेमेयाक्लो ।। साक्वालुङ नाङलुङ फाइन फुङवाखङले कुपुङजङलो" - शेर्मा यासोलुङ- याक्थुङ मुङफुङ ५३१५/वि.सं. १३९४) ।।</div><div align="justify">अनुवाद<br />( लिम्बूवान राज्यको सिमाना )<br />"लिम्बूवान राज्यको सिमानाः- पश्चिम सिमानाः साङदोलुङ पहाड (काठमाण्डौं उपत्यका पश्चिम),साङदोलुङ पहाडदेखि बागमतीपहाड हुँदै दक्षिण बागमती नदीको मैदान (तायातुम्फेङ) सम्म । दक्षिण सिमानाःबागमती नदीको मैदानदेखि मैदानै मैदान सप्तकोशी नदीको मैदानसम्म ।त्यहाँदेखि सप्तकोशी-कोशी नदीहुँदै दक्षिण कोशी-गंगा नदीसम्म । त्यहाँदेखि गंगा नदी हुँदै गंगा-ब्रहृमपुत्र पतमा दोभानसम्म । त्यहाँदेखि टिस्टा-ब्रहृमपुत्र माङजङवा दोभानसम्म । <br />पूर्वी सिमानाः - टिस्टा-ब्रहृमपुत्र माङजङवा दोभानदेखि टिस्टा नदीको शीर थाक्केनलुङ हिमालसम्म । उत्तर सिमानाः थाक्केनलुङ हिमालदेखि पश्चिम दिशातर्फ सम्पूर्ण हिमालै हिमालहुँदै सक्वालुङ हिमालसम्म । त्यहाँदेखि मिङसेलुङ-साम्फी क्षेत्रसम्म ।त्यहाँ देखि मिङसेलुङै मिङसेलुङ पहाडहुँदै साङदोलुङ पहाडसम्म । यति चार किल्ला चार बन्धनभित्र लिम्बूवान राज्य छ । यो राज्यको नाम मेरो नाम लिम्बूहाङबाट लिम्बूवान राखेको हो । याक्थुङ संवत १३२६ सालमा थालनी गरेर १३९६ सालमा पूरा गरेको हो । साह्रै दुःख-कष्ट गरेर लिम्बूवान निर्माण गरेको हो ।यसको छेउछाउमा कुनै पनि राष्ट-राज्यहरु छैनन् । थाक्केन्लुङदेखि सक्वालुङ हिमालसम्मका सम्पूर्ण हिमालहरु लिम्बूवानभित्र पर्दछन् । सक्वालुङ भनेको सुनकोशी नदीको शीर हो"- शेर्मा पुस्तावली- याक्थुङ संवत ५३१५/ वि.सं. १३९४) ।</div><div align="justify">विधान</div><div align="justify">प्राचीन याक्थुङराज्यकालमा विधान नै कानुन र कानुन नै विधान थियो ।प्राचीनकालमा निर्मित तीन याक्थुङ विधानहरु निम्न अनुसार छ-</div><div align="justify">पहिलो विधानः याक्थुङ संवत् ६५ सालमा याक्थुङ राजा प्रथमद्वारा निर्मित विधान ।<br />दोस्रो विधानः१८ औं पुस्ताका याक्थुङ राजा तथा नेबालाजेका संस्थापक राजा साङदोलुङहाङद्वारा याक्थुङ संवत् ६०९ सालमा&nbsp; निर्मित विधान। <br />तेस्रो विधानः ४१ औं पुस्ताका याक्थुङ राजा लिम्बूहाङद्वारा याक्थुङ संवत् १३९६ सालमानिर्मित विधान ।यो तेस्रो विधान निम्न अनुसार छ-<br />शेर्मा यासोलुङमा उल्लेख भएको तत्कालीन विधानको प्रस्तावना यस्तो छ-यो पार्थिव भूमिमा बसोबास गर्ने हामी सबै मानिसहरु जनता हौं । जनताहरुको सुरक्षा-संरक्षण गर्न केही गर्नु पर्छ&nbsp; । त्यो गर्न विधान र राजाको आवश्यकता पर्छ । राजा र जनता भनेको दाजु-भाइ हुन् । दाजु-भाइ रहेमा हामी सबै रहन्छौं । राजाले विधान पालना गर्दै, जनतालाई पनि पालना गराउँदै देश र जनताको रक्षा गर्नु पर्छ । हामीले बनाएको विधान निम्न अनुसार छ-<br />हाम्रो विधान<br />(१) सबभन्दा पहिले भूमि रहने, भूमिपछि जनता, जनतापछि विधान र विधानपछि राजा रहने ।<br />(२) राष्ट्रको नाम 'लिम्बूवान' रहने ।<br />(३) देशको लागि एउटा 'चुम्भूङ' रहने ।<br />(४) देशका लागि विभिन्न 'यमीङ' (विभाग) हरु रहने ।</div><div align="justify">हाम्रो विभागहरु<br />(क) साहाङलुङ (रक्षालय)- साहाङलुङ प्रमुख ।<br />(ख) साकारलुङ (कर्मचार्यालय)- साकारलुङ प्रमुख ।<br />(ग) कुथेरलुङ (पोतालय)-कुथेरलुङ प्रमुख ।<br />(घ) लिङक्वालुङ (सञ्चारालय)- लिङक्वालुङ प्रमुख ।<br />(ङ) मेखिमचोकलुङ (वैवाहिक अदालत)- मेखिमचोकलुङ प्रमुख ।<br />(च) सोल्लीलुङ (मुद्दालय)- सोल्लीलुङ प्रमुख ।<br />(छ) चासापलुङ (ढुकुटी घर)- चासापलुङ प्रमुख ।<br />(५) चुम्भुङ भनेको राज्यको एक सर्वोच्च केन्द्रालय हो । यसमा राजा १ जना, र्सवसाधारणबाट आएका <br />५ जना र साहाङलुङ प्रमुख १ जना गरी ७ जना सदस्य रहने ।<br />(६) चुम्भुङका ७ सदस्यहरुको पदको मर्यादाक्रम निम्न अनुसार छ ।<br />(क) राजा-१ (ख) मन्त्री-१ (५ जना मध्ये १ जना) (ग) सदस्य-४ (५जना मध्ये ४) (घ) साहाङलुङ प्रमुख-१ ।<br />(७) उमेर, अनुभव र जेष्ठताको आधारमा ५ जना सबै सदस्यहरुले पालै-पालो १/१ वर्षमन्त्री हुन पाउने ।<br />(८) चुम्भुङले विधान बनाउने, पालना गर्ने, लागू गर्ने, सबै विभाग प्रमुखहरुको नियुक्ति गर्ने ।<br />(९) राजाले विधान पालना गर्ने, पालना गराउने, चुम्भुङको गठन गर्ने, नेतृत्व गर्ने, चुम्भुङका सदस्यहरुलाई राज्यका विभिन्न विषयमा छलफल गराउने, सिधै जनताहरुसँग पनि राय बुझने,बुझन लगाउने, देश र जनताको कल्याण गर्ने, रक्षा गर्ने ।<br />(१०) चुम्भुङका राजा बाहेक अन्य सदस्यहरुले विधान बनाउन, पालना गर्न/गराउन, विभाग प्रमुखहरको नियुक्ति गर्न, देश र जनताको रक्षागर्न राजालाई सहयोग गर्ने, आवश्यक राय र सल्लाह दिने ।<br />(११) विभाग प्रमुखहरुले माथिको निर्देशन सुन्ने, आफ्नो विभागको काम राम्ररी गर्ने, जनतालाई हित <br />हुने काम मात्र गर्ने ।<br />(१२) साहाङलुङ (रक्षालय) ले शासन गर्न, देश रजनताको रक्षा गर्न राजालाई सहयोग गर्ने, <br />साहाङलुङमा सेनानियुक्ति गर्ने, आवश्यक तालिम दिएर परिचालन गर्ने ।<br />(१३) साकारलुङ (कर्मचार्यालय) ले साहाङलुङ बाहेकका सबै कर्मचारीहरु नियुक्ति गर्ने, हेरफेर गर्ने, <br />हटाउने ।<br />(१४) कुथेरलुङ (पोतालय) ले तिरो उठाउने, चासापलुङमा जम्मा गर्ने ।<br />(१५) तिरो उठाउदा प्रत्येक परिवारको कूल कमाइको १० भागको १ भाग उठाउने ।<br />(१६) लिङक्वालुङ (सञ्चारालय)ले एक स्थानको खबर चिट्ठी पत्र, समचार अर्को स्थानमा पुर्याउने र <br />अर्को स्थानको यता ल्याउने ।<br />(१७) मेखिमचोकलुङ (वैवाहिक अदालत) ले वैवाहिक कर्म सम्बन्धी मुद्दाहरु हेर्ने, छिनाउने ।<br />(१८) सोल्लीलुङ (मुद्दालय) ले मुद्दा मामला हेर्ने, फैसला गर्ने ।<br />(१९) ८ वर्ष पुगेपछि सबैले याक्थुङ लिपि सिक्ने ।<br />(२०) १२ वर्ष पुगेपछि सबै छोरा मानिसहरुले धनुर्विद्या सिक्ने ।<br />(२१) प्रत्येक घर परिवारका छोराहरु मध्ये १८ वर्षपुगेका एक जनाले साहाङलुङमा थक्सुबा (सेना) <br />को लागि नाम दर्ता गर्ने ।<br />(२२) १० जना थक्सुबाहरुलाई हेर्न १ जना थक्लुङ राख्ने ।<br />(२३) २० जना थक्सुबा र २ जना थक्लुङलाई हेर्न १ जना थक्लुबा राख्ने ।<br />(२४) १०० जना थक्सुबा र ५ जना थक्लुबाहरुलाई हेर्न १ जना थक्फुबा राख्ने ।<br />(२५) ३०० जना थक्सुबा र ३ जना थक्फुबालाई हेर्न १ जना थक्पेबा राख्ने ।<br />(२६) १५०० जना थक्सुबा र ५ जना थक्पेबालाई हेर्न १ जना थक्तुम्बा राख्ने ।<br />(२७) ३००० जना थक्सुबा र २ जना थक्तुम्बालाई हेर्न १ जना थक्थोबा राख्ने ।<br />(२८) थक्थोबा (प्रधान सेनापति) लाई थक्सुबादेखि थक्फुबासम्मलाई राख्ने-हटाउने अधिकार दिने ।<br />(२९) थक्सुबादेखि थक्थोबासम्मलाई नियुक्ति गर्ने, राख्ने, हटाउने अधिकार राजालाई हुने ।<br />(३०) राजाः संवैधानिक राजा, कार्यकारिणी राजा तथा राष्ट प्रमुख रहने ।<br />(३१) राजाले विधान मुताविक कर्तव्य पालना नगरेमा राज्यको सम्पूर्ण जनसङ्ख्याको सात दशौं (१० <br />भागमा ७ भाग) बहुमतले राजालाई हटाउन सकिने ।<br />(३२) राजा हटेमा चुम्भुङले उसको छोरा वा नाति, उनीहरु पनि नभएमा उनका नजिकका नातेदारहरुमध्ये अरु कसैलाई नेता वा राजा राख्न सक्नेछ ।<br />(३३) सर्वसाधरणहरुबाट ५ जनाका लागि उठेका वा खडा गरिएकाहरु मध्ये आवश्यक सङ्ख्या भन्दा बढी <br />भएमा सर्वसम्मति,अनुभव,उमेर ज्येष्ठता आदिको आधारमा ५ जना पठाउने ।<br />(३४) यी ५ जना सदस्यहरुले देश र जनताको हित विपरित कार्य गरेको प्रमाणित भएमा राजाले <br />उनीहरमध्ये वा सबैलाई हटाउन सक्नेछ । खाली ठाउका लागि धारा ३३ अनुसार पद पूर्ति हुने ।<br />(३५) ज्यान मार्नेलाई ज्यानको सजायँ दिने ।<br />(३६) बाबु-आमा कुटनेलाई जङगलमा लगेर रुखमा ७ दिन ७ रात बाँधी राख्ने ।<br />(३७) चोर्नेको हात उमालेको पानीमा डुबाइदिने ।<br />(३८) विवाह गर्नु परे कन्याको रित पुर्याई विवाह गर्न पाउने ।<br />(३९) रितः केटा-केटीको विवाह हुने निश्चित भइसकेपछि केटाले केटीको घरमा गएर १५ दिन काम गर्ने ।<br />१५ दिन काम गरिसकेपछि केटाले घरमा सल्ला गरेर विवाहको लागि एकैचोटी केटी र <br />लोकन्दी लिएर घर जान सक्ने या भोलि पर्सी&nbsp; गएर पनि लान पाउने ।<br />(४०) चरित्र नराम्रो भएको ठहरिएमा श्रीमानले श्रीमतिलाई पारपाचुके गर्न पाउने । यसरी लोग्ने <br />मानिसबाट हुने पारपाचुकेलाई 'खेम्जङ' भन्ने ।<br />(४१) चरित्र नराम्रो भएको ठहरिएमा श्रीमतिले पनि श्रीमानलाई पारपाचुके गर्न पाउने । यसरी स्वास्नी <br />मानिसबाट हुने पारपाचुकेलाई 'नाजङ' भन्ने ।<br />(४२) छोरा-छोरी जन्मेपछि पारपाचुके भएमा छोरा-छोरीहरु पिताको परिवारमा गणना हुने ।<br />(४३) माइतीघर बसेको बेला लोग्ने छँदै अर्को लोग्ने मानिससँग पोइला गएमा पहिलो लोग्नेले १५ दिन <br />गरेको कामको दाम र विवाह खर्च माइतीघरबाट भुत्तानी लिन पाउने ।<br />(४४) लोग्नेकै घरबाट गएमा निज लोग्नेले आफै कारवाही गर्ने ।<br />(४५) छोरा जन्मे चार दिन र छोरी जन्मे तीन दिनमा न्वारान गर्ने ।<br />(४६) लोग्ने मानिस मरे चारदिन र छोरी मानिस मरेमा तीन दिनमा शुद्व हुने ।<br />(४७) कान्धभाराक (चोखिने) रफजे (बर्खी) एकै चोटी पनि गर्न पाउने ।<br />(४८) फजे गर्दा १० देखि १५ दिन, २० देखि २२ दिन, ३० देखि ४५ दिन, ३ महिना, ६ महिना र १ <br />वर्षमा गर्न पाउने ।<br />(४९) चार किसिमको चिहान बनाउने ।<br />(क) पवित्र चिहान ।<br />(ख) महा पवित्र चिहान ।<br />(ग) अपवित्र चिहान ।<br />(घ) नारकीय चिहान ।<br />(५०) स्वभाविक कालगतिले मरेकालाई पवित्र चिहानमा राख्ने ।<br />-देश-राष्ट्रको लागि जुनसुकै तरिकाले मरेको भएपनि उसलाई महापवित्र चिहानमा राख्ने ।<br />-सुत्केरीका कारण मरेका,लडेर मरेकालाई अपवित्र चिहानमा राख्ने ।<br />-देश-राष्ट्रलाई प्रतिघात गर्दा मरेका वा मारिएकालाई नारकीय चिहानमा राख्ने ।<br />(५१) फागुन र मंसीरमा भगवानको पूजा गर्ने ।<br />(५२) बाली छर्दाको बेला अन्नबाली सप्रोस, असिना-पानी, बाढी-पहिरो आदिले नबिगारोस् भनी यक्वा<br />&nbsp;पूजा गर्ने र भदौदेखि मंसीरसम्म न्वाङगी गर्ने ।<br />(५३) घर परिवारका कोही गर्भवती भए साप्पोक चमेर -कोख (गर्भरक्षा) को पूजा गर्ने ।(लिम्बू) हरु<br />(५४) खेती विस्तार गर्न जङ्गल फँडानी गरी नयाँ स्थानलाई खेती योग्य बनाइ सके पछि १ दिन<br />खेतवारीमा काम नगर्ने ।<br />(५५) फागुनदेखि खेतीपाती शुरु गरेर हिउँद यामको अन्तिमतिर अन्न-बाली थन्को लाइसक्ने ।<br />(५६) चुम्भुङको अवधि ५ वर्षरहने ।</div><div align="justify">नोटः लेख लामो हुने भएकोले पहिलो र दोस्रो विधानको पूरै अँश र यो तेस्रो विधानको पनि केही अँश यहाँ राखिएको छैन । <br />१८ औं पुस्ताका याक्थुङ राजा साङदोलुङहाङले याक्थुङ संवत ६०५ सालमा 'नेबालाजे' नाम राखेका थिए । यसरी नै ४१ औं पुस्ताका याक्थुङ राजा लिम्बूहाङले पनि राज्य निर्माण गरि सकेपछि पिता वालम्बाहाङको आज्ञा-आशिर्वाद, उनको आफ्नो पनि मन विचार तथा छोरा याङजिरिहाङको अनुरोधमा याक्थुङ संवत १३९६ सालमा राज्यको आधिकारिक नाम आफ्नो नाम लिम्बूहाङबाट 'लिम्बूवान' राखे । लिम्बूवान नाम यसरी रहन गएको थियो । यसपछि लिम्बूवान राष्ट्रमा बसोबास गर्ने याक्थुङहरुले आफूलाई लिम्बू&nbsp; पनि भन्न थाले । यसरी याक्थुङ जाति नाम शब्दको अतिरिक्त लिम्बू जाति नाम पनि रहन गएको हो । तसर्थ याक्थुङ र लिम्बू दुवै एउटै जाति नाम हो ।<br />राजा नाम्मेतहाङ (३९६६-४०४४) तिब्बत प्रस्थानः लियाङहाङ (३९६८-४०६०) राजा घोषणा<br />१२२ औं पुस्ताका यक्थुङ राजा नाम्मेतहाङको पालामा याक्थुङ संवत ४००१ -वि.सं.८०/इस्वी संवत २३) सालमा ठूलो महामारी फैलिएकोले जनमानसमा ठूलो हाहाकार भयो । राजा नाम्मेतहाङले केही समय महामारी छल्नका लागि तिब्बत गएर बस्ने निर्णय&nbsp; गरे । तर यसो गर्दा (तिब्बतमा बस्दा) लिम्बूवानमा राजगद्दी खाली हुने भएकोले उनले आफू वा आफ्ना सन्तान फर्कि नआएसम्मका लागि नेबालाजे (काठमाण्डौं उपत्यका) का स्थानीय प्रशासक लियाङहाङयाक्थुङ -३९६८-४०६०) लाई याक्थुङ संवत ४००१ साल मासिङ्गो लिम्बूवान राज्यको राजा घोषणा गरिदिए ।यो घोषणापछि नाम्मेतहाङ तिब्बत गए । तिब्बत जाँदा उनीसाथ केही याक्थुङहरु पनि लिएर गएका थिए । उनीसाथ जाने याक्थङहरु मध्ये या.सं. ४२१० (वि.सं.२८९/इस्वी संवत २३२) सालमा तिब्बतबाट नै आफ्नो पुर्ख्यौली राज्य लिम्बूवानमा फर्कने याक्थुङहरु आठ याक्थुङ (लिम्बू) राजा भए । चीन (सिचुवान, युनान), बर्मा (नाम्फाव) घुमेर टिष्टा नदीतरी लिम्बूवानकै पूर्वी दक्षिण सिमाना नदीहरु- लुम्दाङवा (ब्रहृमापुत्र), फुङसिङवा अथवा फुङदाङवा (गंगा), नदीको उत्तर भूमि, तुम्सिङवा (सप्तकोशी) को पूर्वी भूमि, कोही ठाउँमा पूर्वी किनार र फाङलुङबुङ (धरान-विजयपुर) हुँदै याक्थुङ संवत ४५०९ -वि.सं.५८८/इस्वी संवत ५३१) सालमा लिम्बूवानको फेदापमा फर्कने र लिम्बूवान राज्य अन्तर्गत दश लिम्बूवान निर्माण गर्ने याक्थुङहरु दश याक्थुङ (लिम्बू) राजा भए । उनीहरुले आफूलाई काशी गोत्र याक्थुङ (लिम्बू) पनि भन्ने गरेको पाइन्छ । त्यसैगरी याक्थुङ संवत ४८२७ (वि.सं.९०६/इस्वी संवत ८४९) सालमा तिब्बतबाट नै लिम्बूवान फर्कने याक्थुङ (लिम्बू)हरु माबोहाङ याक्थुङ (लिम्बू) राजा भए । उनीहरुले पनि आफूलाई लाशा गोत्र भन्ने गर्छन् । यसरी राजा नाम्मेतहाङसंग तिब्बत (चीन) जानेहरु विभिन्न समयमा विभिन्न समूह भएर आफ्नो पुर्ख्यौली थलो लिम्बूवान राज्यमा फर्केका थिए । उनीहरुले काशी गोत्र लाशा गोत्र जे भने तापनि सबै एउटै याक्थुङ (लिम्बू) वंशका हुन् । माथिका सबै समूहहरुको ऐतिहासिक विवरण दिँदा लेख लामो हुने भएको यस लेखमा राखिएको छैन । तर याक्थुङ संवत ४५०९ सालमा लिम्बूवान फर्केर आउने मूल राजवंशको पुस्तावली भने यसै लेखमा राखिएको छ जुन् पुस्ता नं. १२२ देखि १४३ सम्म र १४३ देखि १५९ सम्म हेर्नुहोस् । </div><div align="justify">लिम्बूवानको नेबालाजेमा लिच्छवी वंशको उदय<br />याक्थुङ राजा लियाङहाङका छोरा साङसुकहाङ (३९९९-४०७७), साङसुकहाङका छोरा लोलिङहाङ(४०३२-४११९) नेबालाजेमा बसेर राज्य गर्दै थिए । उनले याक्थुङ संवत ४०८० (वि.सं. १५९) सालमा आफ्ना ३ पल्टनहरुमध्ये २ पल्टन लिम्बूवानको सिमाना अनुगमन गर्न पठाएका थिए । त्यही मौकामा लिच्छवी सरदार भूमि वर्माले नेबालाजेमा एक्कासी हमला गरे। ७ दिन ७ रात युद्घ भयो । २ पल्टनका सेना धेरै टाढा पुगिसकेकाले युद्घका लागि थप सेना आउन सकेनन् ।त्यसैले याक्थुङ राजा लोलिङहाङ पराजित भए । यसरी याक्थुङ संवत ४०८० सालदेखि लिम्बूवानको नेबालाजेमा लिच्छवीहरुको शासन शुरुभएको थियो । यस विषयमा लिम्बू भाषामा उल्लेख भएको प्रसङ्ग यस्तो छ-<br />"लिम्बूवान लाजेरे नेबालाजे केयुङबा याक्थुङ-लिम्बूहाङ लोलिङहाङले याक्थुङ-लिम्बू मुङफुङ ली नासोङ येत्पोङ तङबेओ सुम तुराओ नेत् तुरा थक्सुबाहा, लिम्बूवानरे साक्लुङ ओमुङवा चोक्से पाङखुसीआङ मेवेयाल्लो ।। फाखेन फुङसुक लिच्चाबी लाम्सोबा फुमाले नेबालाजेओ चिसुम फप्पाङखुसिल्लो ।। नुलेन नुसेन मेथक्तालो ।। याक्थुङ-लिम्बूहाङ लोलिङहाङ हारित्यालो ।।"</div><div align="justify">अनुवाद<br />'लिम्बूवान राज्यको नेबालाजे (नेपाल उपत्यका) बस्ने याक्थुङ -लिम्बू) राजा लोलिङहाङले याक्थुङ संवत् ४०८० सालमा तीन पल्टनमा दुइ पल्टनसेनाहरुलाई लिम्बूवानको सिमाना अनुगमन तथा निर्देशन दिन पठाएका थिए । त्यसै बेला लिच्छबी सरदार भूमि वर्माले नेबालाजेमा एक्कासी आक्रमण गर्न लगाए । सात दिन सात रात युद्घ भयो । याक्थुङ-लिम्बू राजा लोलिङहाङ पराजित भए ।'<br />आठ याक्थुङ (लिम्बू)र दश याक्थुङ(लिम्बू) बीच कलह शुरुमा आठ थाक्थुङ लिम्बू र दश थाक्थुङ लिम्बूहरु पुस्तावली अभिलेखबाट दुवै समूह एउटै याक्थुङ (लिम्बू) वंश भएको प्रमाणित भएपछि दुवै समूह मिलेर सँगै बसेका थिए । तर समय वित्तै गएपछि आठ याक्थुङहरुको दशौं पुस्ताका सन्तानहरुले दश याक्थुङका सन्तानहरुमाथि अनावश्यक शंका गरी उत्पीडन गर्न थाले । उनीहरु बीच कलह बढ्दै गयो । फलस्वरुप ती समूहहरु बीच याक्थुङ संवत् ४७२५ (वि.सं.८०४) सालमा युद्घ भयो । युद्घमा दश याक्थुङ-लिम्बूहरुको विजय भयो । विजय भएपछि पनि पहिलेजस्तै दुवै समूह एउटै याक्थुङ-लिम्बू वंश भएको घोषणा गर्दै दश याक्थुङ-लिम्बूहरुले याक्थुङ संवत् ४७२६ (वि.सं.८०५) सालमा लिम्बूवान राष्ट्र अन्तर्गत करेसावारी राज्यको रुपमा दश लिम्बूवान बनाए । दश लिम्बूवानका दश याक्थुङ-लिम्बू राजाहरुका नाम र स्थानहरु निम्नअनुसार रहेको छ-</div><div align="justify">(१) पानतक 'पाँचथर'- थाम्लासो पापोहाङ (४६७४-४७६५), यकः फेदेन ।<br />(२) आताप्लाई 'आठार्राई'-तावोलुङहाङ (४६८१-४७७१), यकः पोमाजङ ।<br />(३) लिघङ 'चारखोला'-लोलिमहाङ (४६८२-४७५२), यकः आङदाङ ।<br />(४) ताम्वाघङ 'तमोरखोला'- साम्लुप्ली साम्बाहाङ (४६८२-४७६४), यकःताम्वा (ताकपेसो) ।<br />(५) फेदाप 'फेदाप'- सेनसेनगुम फेयोहाङ (४६८३-४७६५), यकः पोक्लाबाङ ।<br />(६) मेवाघङ 'मेवाखोला'- सिसियेन सेरेङहाङ (४६८५-४७६५), यकः मेरिङदेन ।<br />(७) तुक्सङलुङ 'छत्तर'- खेयोहाङ (४६८६-४७६७), यकः ताकलुकदेन ।<br />(८) याङवारक 'याङरुक'- तिन्दोहाङ (४६८८-४७८०), यकः माङदेन -हस्तपुर) ।<br />(९)सवालुङ 'संखुवासभा'- इङहाङ (४६९८९-४७५६), यकः चेनलुङ ।<br />(१०) नेत्लीफुङदेन 'चौविस'- फुङलिङसोहाङ (४६९०-४७७९), यकः कुर्ले ।</div><div align="justify">(स्रोतः शेर्मा यासोलुङ)</div><div align="justify">मोरङ (विजयपुर -धरान) का राजा विजयनारायण राय</div><div align="justify">मोरङ ( विजयपुर -धरान) का तत्कालीन राजा विजयनाराण राय याक्थुङको पुर्ख्यौली थलो ताप्लेजङ जिल्लाको फावाखोला (फवाखङ) हो ।यसै फावाखोलाका साङलाइङहाङ याक्थुङ र उनका दाजु-भाइहरुबीच कलह भएको कारणले साङलाइङहाङ याक्थुङ याक्थुङ संवत् ५३३८ (वि.सं.१४१७) सालमा लिम्बूवानको तराई क्षेत्र 'मावलुङ तेम्बे' (मोरङ टार) मा झरेर बसे । रहँदै-बस्दै जाँदा उनी त्यहाँको हर्ताकर्ता बन्दै गए । उनले आफू बसेको ठाउँलाई 'वारकताप' (वारातापा) नाम राखे । उनले त्यहाँ बसेको छोटो अवधिमै अर्थात् याक्थुङ संवत् ५३४२ (वि.सं.१४२१) सालमा राजा भएर शासन गर्न शुरु गरे । 'वारकताप' भन्ने ठाउँ लिम्बूवान मावलुङ तेम्बे (लिम्बूवान मोरङ टार) मा पर्दथ्यो । लिम्बू भाषाको 'मावलुङ'शब्द अपभ्रंश भएर 'मोरङ' भएको हो ।अघि याक्थुङ पुर्खा लिम्बूहाङले विशाल लिम्बूवान राष्ट्रको निर्माण गरिसकेपछि लिम्बूवानलाईमुख्य दुइ भाग -पावलुङ र मावलुङ) मा भौगोलिक विभाजन गरेका थिए । त्यसबेला देशको सम्पूर्ण पहाडी भू-खण्डलाई 'पावलुङ' र सम्पूर्ण समतल भू-खण्डलाई 'मावलुङ' भनिन्थ्यो ।<br />लिम्बूवान मोरङ टार अन्तर्गत हालका झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लाहरु पर्दछन् । यहीँ लिम्बूवान मोरङ टारमा साङलाइङहाङ राजा भई बसेका बेला पाँचथरमा शेर्मा द्वितीयराजा थिए । उनीहरुबीच राम्रो चिनजान थियो । समयक्रममा राजा शेर्मा द्वितीयको याक्थुङ संवत् ५३५० (वि.सं.१४२९) सालमा मृत्यु भयो भने&nbsp; राजा साङलाइङहाङ याक्थुङको पनि याक्थुङ संवत् ५३५८ (वि.सं.१४३७) सालमा मृत्यु भयो । साङलाइङको मृत्युपछि उनका छोरा पुङलाइङहाङ याक्थुङ (लिम्बू) लिम्बूवान मोरङ टारका राजा भए । उनी राजा भएको ४ वर्ष पछि हिन्दू धर्ममा दीक्षित भएकाले उनले याक्थुङ संवत् ५३६२ (वि.सं.१४४१) सालमा आफ्नो नाम पुङलाइङहाङलाई परिवर्तन गरी 'अमर राय' याक्थुङ राखे ।त्यसबेला पाँचथर राज्यमा शेर्मा द्वितीयका छोरा शेर्मा तृतीय राजा थिए । उनलाई राजा पुङलाइङहाङ याक्थुङले आफूजस्तै हिन्दु धर्ममा दीक्षित हुन भनी पत्र पठाएका थिए । यो खबर पाउनसाथ राजा शेर्मा तृतीयले राजा पुङलाइङहाङ याक्थुङलाई तुरुन्त आफ्नो याक्थुङ धर्ममा फर्कन कडा चेतावनीकासाथ सुझाउ पत्र पठाएका थिए । जुन् पत्रमा यस्तो भनिएकोथियो- "हामी याक्थुङहाङ (लिम्बू) वंशले आफ्नो याक्थुङ धर्म छोडेर पराइ धर्ममा भतुवा जानु हुँदैन । हाम्रो याक्थुङ धर्मको तागेरा माङले सराप्ने छ । हाम्रो वंश सन्तानहरु पराइ धर्म र जातमा विलिन भएर लोप हुनेछन् । तिमी त्यसै धर्ममै बस्यौ भने भोली तेरा वंश सन्तानहरु लोप हुनेछन् । कुरा बुझ । तिमी भुलवश हिन्दू धर्ममा दीक्षित भएपनि प्रायश्चित गरी आफ्नो याक्थुङ धर्ममा फर्किहाल । फर्कन्दैनौं भने दश लिम्बूवानको सम्मेलन बोलाएर तिमीलाई धर्मच्युत गर्नेछु । हामीले अरुको धर्मलाई सम्मान गर्नुपर्छ तर भतुवा भएर अरुको धर्ममा गइहाल्नु हुँदैन । अर्थ बुझ ।" यस कडा चेतावनीको पत्रको जवाफमा अमर राय याक्थुङले 'आफू हिन्दू धर्ममा दीक्षित भइहाले तापनि याक्थुङ (लिम्बू) जात भने छोडदिन' भनी खबर पठाएका थिए । फलस्वरुप पाँचथरका राजा शेर्मा तृतीयले याक्थुङ संवत् ५३६५ (वि.सं.१४४४) सालमादश लिम्बूवानको सम्मेलन बोलाएर विभिन्न प्रस्तावहरु पारित गरेका थिए । ती पारित प्रस्तावहरु मध्ये चौंथो प्रस्ताव अनुसार अमर राय (पुङलाइङहाङ याक्थुङ) धर्मच्युत गराइएका थिए । जुन् चौंथो प्रस्ताव निम्न अनुसार थियो-<br />"आनी, लिम्बूवान लाजेरे 'लिम्बूवान मावलुङ तेम्बे' तेन वारकताप केयुङबा हाङ पुङलाइङहाङ याक्थुङ-लिम्बून सेल्लुक सायोओ लासाआङ पाखेन सायोओ निसापतिङबा पोखाआङ अमर राय मेप्नाब मीङआङ वाछिङआङ खेलक्पा पेबा चोकुल्ले याक्थुङ-लिम्बू मुङफुङ ङा नासोङ सुम किपोङ तुक ङा (थिकली किपोङ लिली) तङबेआङथो सायो लाही आचोगुम्लो ।।"<br />अनुवाद<br />"हामीले लिम्बूवान राज्यको लिम्बूवान मोरङ टार अन्तर्गत वारकताप बस्ने राजा पुङलाइङहाङ याक्थुङ (लिम्बू) ले हिन्दू धर्ममा प्रवेश गरेरत्यही धर्ममा दीक्षित भई 'अमर राय' भन्ने नाम पनि लाएर भतुवा गएकाले याक्थुङ संवत् ५३६५ वि.सं.१४४४) सालदेखि धर्मच्युत गर्यौं ।"</div><div align="justify">राजा विजयनारायण रायका पुस्तावली</div><div align="justify">(१) राजा साङलाइङहाङ याक्थुङ लिम्बू-देहान्तःया.सं.५३५८/वि.सं.१४३७))<br />(२) राजा पुङलाइङहाङ याक्थुङ लिम्बू 'अमर राय' -या.सं.५३२२-५३९७/वि.सं.१४०१-१४७६)<br />(३) राजा किर्तीनारायण राय याक्थुङ लिम्बू -या.सं.५३५४-५४४७/वि.सं.१४३३-१५२६)<br />(४) राजा अपनारायण राय याक्थुङ लिम्बू -या.सं.५३९४-५४७५/वि.सं.१४७३-१५५४)<br />(५) राजा जारेनारायण राय याक्थुङ लिम्बू -या.सं.५४३२-५५१२/वि.सं.१५११-१५९१)<br />(६) राजा इङदिङनारायण राय याक्थुङ लिम्बू -या.सं.५४७४-५५६२/वि.सं.१५५३-१६४१)<br />(७) राजा विजयनारायण राय याक्थुङ लिम्बू -या.सं.५५१४-५५८७/वि.सं.१५९३-१६६६)</div><div align="justify">( स्रोतः शेर्मा यासोलुङ)<br />विजयपुर नाम रहनुभन्दा पहिले त्यस ठाउको नाम 'फाङलुङबुङ' थियो ।फाङलुङबुङपछि 'विजयपुर' विजयपुरपछि 'धरान' नाम रहन गएको हो ।फाङलुङबुङको अर्थ 'पहाडको फेदी' वा 'फेदी' भन्ने हुन्छ ।<br />दश लिम्बूवान निर्माण हुनुभन्दा अघि र पछिका केही ऐतिहासिक घट्नाक्रमहरु, जस्तो- आठ याक्थुङ राजाहरुको पुस्तावली, माबोहाङ याक्थुङदेखि उताको पुस्तावली र दश लिम्बूवानको अन्य केही कुराहरुको बारेमा संक्षिप्त प्रसङ्ग अर्को लेखमा दिने प्रयास गरिनेछ । याक्थुङ -लिम्बू) राजवंशको शुरुकालदेखि दश लिम्बूवान राज्य निर्माण हुनु पूर्वकाल (पुस्ता नं. १४३) सम्मका याक्थुङ (लिम्बू) राज पुस्तावली र सिङ्गो लिम्बूवान राष्ट्रभित्र दश लिम्बूवान राज्य निर्माण भएपछि दश याक्थुङ (लिम्बू) राजाहरुमध्ये पाँचथरका राजा थाम्लासो पापोहाङ वंशपट्टीका जम्मा २२ पुस्ता (पुस्ता नं. १४३-१६४) सम्मका पुस्तावलीलाई यस लेखमा राखिएको छ ।ती पुस्तावली निम्म्न अनुसार रहेको छः<br />पुस्तावली क्रम<br />(१)मोलोङहाङ जन्मदाँ संवत थिएन(याक्थुङ संवतः ६१सालमा मृत्यु)<br />(२)याक्थुङहाङ-प्रथम(१-९२) या.सं. ६५ सालमा याक्थुङ (लिम्बू) राजवंशको प्रथम कानुन निर्माता ।<br />(३)(क) साङमुकहाङ (३३-११८),-ख)मोथुङहाङ (३६-१२५)<br />(४) मिङवतहाङ (६४-१४४)<br />(५) सोयोलुङहाङ (१००-१८९)<br />(६) लोयोहाङ (१३२ -२०१)<br />(७)यामलुकहाङ&nbsp; (१६७-(२५१)<br />(८) साम्मीहाङ-प्रथम (२०४ -२७५)<br />(९) मुक्कुमहाङ-प्रथम (२४० (३२०)<br />(१०) ताङसोपहाङ (२७२-३४२)<br />(११) थालापहाङ (३०३ -३८५)<br />(१२) यासालाहाङ (३३५-४१७)<br />(१३) मेलिङ्हाङ (३७१-४५५)<br />(१४) पायोलीहाङ (४११-४९०)<br />(१५) नायोतहाङ (४४७-५३०)<br />(१६) फुङसेकहाङ (४८५-५५४)<br />(१७) फयमहाङ (५२४-५८५)<br />(१८) साङ्दोलुङहाङ (५५८-६४३)<br />(१९) तालाङवाहाङ (५९०-६७०)<br />(२०) याङमोतहाङ (६२१-७००)<br />(२१) साङलोइहाङ (६५२-७३३)<br />(२२) याक्थुङहाङ-द्वितीय (६८५-७७०)<br />(२३) तावाहाङ (७२०-८११)<br />(२४) मुङवाहाङ (७५१-८३३)<br />(२५) सक्वाहाङ (७८२-८६४)<br />(२६) मेयोलीहाङ (८१४-८८९)<br />(२७) खेसीपहाङ (८४५-९२२)<br />(२८) सोमोइहाङ (८७६-९५५)<br />(२९) यालोइहाङ (९०८-९८९) <br />(३०) ससोङहाङ (९४०-९८६)<br />(३१) याङसेलीहाङ (९७१-१०५७)<br />(३२) मिक्चोलुङहाङ (१००३-१०९२)<br />(३३) सिङथुकहाङ (१०३४-१११२)<br />(३४) सावालुङहाङ (१०६५-११४५)<br />(३५) साङहाङ -१०९७-११५०)<br />(३६) सोधोङहाङ -११२८-१२११)<br />(३७) साङगुनहाङ -११६४-१२४५)<br />(३८) (क) कासारहाङ (११९५-१२१५) निसन्तान मृत्यु ।<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (ख) यलम्बरहाङ (११९८-१२८९) 'याक्थुङ राजवंशका ३८ औं र नेबालाजेका २१ औं राजा' ।<br />(३९) निदाङहाङ (१२३३-१३१८)<br />(४०) वालम्बाहाङ (१२६८-१३५६)<br />(४१)(क)लिम्बूहाङ -१३०१-१४०६)<br />(ख)हुङमङतीहाङ (१३०५-१३८७)<br />(४२) याङजिरीहाङ (१३४१-१४२५)<br />(४३) युङनन्तरहाङ (१३७४-१४४५)<br />(४४) तुम्मोकहाङ (१४०९-१४८९)<br />(४५) मुङयुकहाङ (१४४०-१५२०)<br />(४६) सेङ्गोलिकहाङ (१४७६-१५४०)<br />(४७) यालीलीङहाङ (१५०८-१५८९)<br />(४८) मिङवाहाङ (१५४१- १६२६)<br />(४९) तियेलुङहाङ (१५७६-१६५७)<br />(५०) ताङलाहाङ (१६१५-१६९०)<br />(५१) पायोतीहाङ (१६४९-१७२८)<br />(५२) तक्सङवाहाङ (१६८०-१७४०)<br />(५३) तोलाङहाङ (१७१२-१७९६)<br />(५४) मिङयुकहाङ (१७५२-१८३२)<br />(५५) ताङसाकहाङ (१७८३-१८६३)<br />(५६) नेलिङहाङ (१८१८-१९०५)<br />(५७) तानछोलुङहाङ (१८५१-१९२३)<br />(५८) लुङमुङहाङ (१८८३-१९६४) <br />(५९) याङमुकहाङ (१९१४-१९८४)<br />(६०) लिङसेहाङ (१९४५-२०२५)<br />(६१) सावाहाङ (१९८०-२०६२)<br />(६२) नायामहाङ (२०११-२०८८) <br />(६३) लावाहाङ (२०४२-२१३२)<br />(६४) सेलोङहाङ (२०७६-२१५९)<br />(६५) तोलिङहाङ (२१०८-२१९१)<br />(६६) इसोकहाङ (२१३९-२२१३)<br />(६७) मलाङहाङ (२१७५-२२५४)<br />(६८) वयन्दीहाङ (२२०७-२२७७)<br />(६९) सोधकहाङ (२२३८-२३३३)<br />(७०) ताङसापहाङ (२२७२-२३६८)<br />(७१) यासुम्बीहाङ (२३०४-२३८९)<br />(७२) लिङसेलुङहाङ (२३३५-२४२१)<br />(७३) तिङदोलोहाङ (२३६६-२४४७)<br />(७४) सिनयुकहाङ (२३९९-२४८०)<br />(७५) लुङयेपहाङ (२४३४-२५१०)<br />(७६) निङवाहाङ (२४६५-२५४५)<br />(७७) लावनहाङ (२४९७-२५८५)<br />(७८) फाङलुङहाङ (२५२९-२५९३)<br />(७९) तावालुङहाङ (२५६०-२६४०)<br />(८०) लिदोकहाङ (२५९४-२६७९)<br />(८१) नेसोङहाङ (२६२६-२७०७)<br />(८२) तिन्दोलुङहाङ (२६५७-२७२९)<br />(८३) मनाहाङ (२६८८-२७७८)<br />(८४) यासाप्पाहाङ (२७२१-२८१३)<br />(८५) मिङलुकहाङ (२७५२-२८३३)<br />(८६) ताम्मेहाङ (२७८४-२८७०)<br />(८७) ताङसोहाङ (२८२५-२८८०)<br />(८८) सेसेहाङ (२८५७-२९३९)<br />(८९) नोसुकहाङ (२८८८-२९६८)<br />(९०) लोयोङहाङ (२९१९-३०००)<br />(९१) पाङमुकहाङ (२९५३-३०२२)<br />(९२) तियामहाङ (२९८५-३०६५)<br />(९३) युनछोहाङ (३०१६-३१११)<br />(९४) माङसेसेहाङ (३०४७-३१३४)<br />(९५) तिम्बेहाङ (३०७९-३१५३)<br />(९६) सोसोलोहाङ (३१११-३१८९)<br />(९७) तोलोक्वाहाङ (३१४२-३२०२)<br />(९८) लुम्बुकहाङ (३१७७-३२६३)<br />(९९) तिलिङहाङ (३२०८-३२९४)<br />(१००) ताङलाराहाङ (३२४०-३३२०)<br />(१०१) फुङयुपहाङ (३२७३-३३७०)<br />(१०२) मिङदोलुङहाङ (३३०६-३३९३)<br />(१०३) फोलिमहाङ (३३३७-३३९०)<br />(१०४) मिङनिस्सेहाङ (३३७८-३४६६)<br />(१०५) साङलाङहाङ (३४१८-३५०३)<br />(१०६) लियोलिङहाङ (३४४९-३५३९)<br />(१०७) मिलिङहाङ (३४८१-३५५८)<br />(१०८) फुङवाहाङ (३५१४-३५९५)<br />(१०९) नावालुङहाङ (३५४५-३५८०)<br />(११०) इक्साहाङ (३५७७-३६६३)<br />(१११) तायेन्छोहाङ (३६०८-३६९९)<br />(११२) नामयोदिङहाङ (३६४१-३६२३) <br />(११३) सिक्कुमहाङ (३६७४-३७५४)<br />(११४)कायोलीङहाङ (३७०५-३७८०)<br />(११५) इङयोहाङ (३७३७-३८१५)<br />(११६) लाजेहाङ (३७६८-३८४९)<br />(११७) फुङयुकहाङ (३७९९-३८७९)<br />(११८)(क) लिङलीहाङ (३८३०-३९०४)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (ख) सेयोलीहाङ (३८३३-३९१५)<br />(११९) पुङयोक्हाङ (३८६१-३९५१)<br />(१२०) मुक्कुमहाङ-द्वितीय (३९००-३९८७)<br />(१२१) माङवाहाङ (३९३१-४०००)<br />(१२२) नाम्मेतहाङ (३९६६-४०४४)<br />(१२३) पाङयोकहाङ (३९९८-४०७९)<br />(१२४)फोवालीहाङ (४०३७-४११७)<br />(१२५) नावाहाङ (४०७२-४१४९)<br />(१२६) सुमोहाङ (४१०३-४१९२)<br />(१२७) नामहाङ (४१३७-४२१८)<br />(१२८) माङमुइहाङ (४१७२-४२५४)<br />(१२९) मिङहाङ (४२०३-४२४२)<br />(१३०) तुमहाङ (४२३६-४३२२)<br />(१३१) लामलोइहाङ (४२६८-४३४७)<br />(१३२) पाङहाङ (४३०१-४३८१)<br />(१३३)साम्मीहाङ-द्वितीय (४३३२-४४०२)<br />(१३४) फुङलाइङहाङ (४३७२-४४५७)<br />(१३५) साङलाइङहाङ (४४०५-४४९४)<br />(१३६) फुङलिङसो लाइङहाङ (४४३६-४५०७)<br />(१३७) थोसोइङ काङलाइङहाङ (४४६८-४५५०)<br />(१३८) माङइङसो लाइङहाङ (४५०५- ४५६४)<br />(१३९) सोफाङहाङ (४५३६-४६१६)<br />(१४०) माङफोहाङ (४५६७-४६५०)<br />(१४१) साङसोतहाङ (४६०८-४६९)<br />(१४२)(क) ताङसोहाङ (४६४२-४६८४)<br />(१४३)थाम्लासोपापोहाङ(४६७४-४७६५) फेदेन, पाँचथर ।<br />(१४४) मुसाहाङ (४७०९-४७९३) मुसाको अर्थ चोखो, पवित्र र विशिष्ट हुन्छ ।<br />(१४५) लासाहाङ (४७५०-४८५२)<br />(१४६) राजाहाङ (४७८२-४८६१)<br />(१४७) केन्दुहाङ (४८१६-४९११)<br />(१४८) मुस्तिमहाङ (४८५३-४९४७)<br />(१४९) बाचाहाङ (४८९२-४९६७)<br />(१५०) सेगुहाङ (४९३०-५०१७)<br />(१५१) शिवहाङ (४९६८-५०५१)<br />(१५२) तोयोहाङ (५००१-५०६७)<br />(१५३) एतेबाहाङ (५०३६-५११८)<br />(१५४)(क) याङ्मुकहाङ (५०८१-५१८६)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (ख) तुम्बापो (५०८४-५१८७) हाल चोकमागु, पाँचथर ।<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (ग) इङवाबा (५०९०-५१८०)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (घ) कुगेत्नाम्बा (५०९३-५१८९)<br />(१५५) पेल्दहाङ (५१२७-५२२०) याङ्मुकहाङको छोरा ।<br />(१५६) कबेबहाङ (५१६७-५२५६)<br />(१५७) (क) शेर्मा तुम्याङहाङ(५२०८-५३०९) फेदेन, पाँचथर ।<br />(ख)आङदेम्बे (५२२६-५३१४) हाल अम्लाबुङ (नवमी डाँडा), आङसाराङ गा.वि.स. (पाँचथर) लगायतअन्य स्थानहरुमा पनि बसोबास रहेको ।<br />(ग) लाओती (५२२९-५३२०) हाल यासक, कुरुम्बाङ गा.वि.स.(पाँचथर) लगायत अन्य स्थानहरुमा पनि बसोबास रहेको ।<br />-१५८)-क) शेर्मा द्वितीय-(५२५३-५३५०/१३३२-१४२९)फेदेन, पाँचथर ।<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (ख) तुम्ब्रोक (५२५७-५३५६/१३३६-१४३५)<br />(१५९) शेर्मा तृतीय -इलिहाङ/यलम्बरहाङ द्वितीय) (५२९३-५४००/१३७२-१४७९)फेदेन - पाँचथर) ।<br />(१६०) पिघेहाङ शेर्मा -राजगद्दी त्यागेको/५३३६-५४२१)यासक, पाँचथर ।<br />(१६१)(क) याङमुकहाङ शेर्मा (५३७५-५४६२)यासक, पाँचथर ।&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />(ख)तोङमुकहाङ शेर्मा (५३७८-५४५३) यासक, पाँचथर ।<br />(१६२) (क) हाङयुकहाङ शेर्मा (५४१७-५५०७)याङमुकहाङको छोरा, माङजाबुङ, पाँचथर ।<br />(ख) हादिहाङ शेर्मा (५४२०-५४९८) तोङमुकहाङको छोरा, माङजाबुङ ।<br />(१६३) (क) ओमसेरेहाङ शेर्मा (५४५७-५५३२)हाङयुकहङको छोरा, माङजाबुङ ।<br />(ख)नाम्दीहाङ शेर्मा (५४५३-५५३९) हादिहाङको छोरा, माङजाबुङ ।<br />(१६४)(क)तुमसेरेहाङ शेर्मा (५४९८-५५९०)ओमसेरेहाङको छोरा, माङजाबुङ ।<br />(ख) लेप्मुहाङ शेर्मा (५४९४-५५७८) नाम्दीहाङको छोरा, माङजाबुबङ ।</div><div align="justify">हाल माङजाबुङ, वानेने, साराङ डाँडागा.वि.स.(पाँचथर), सत्तासीधामगा.वि.स. (झापा), पथरी गा.वि.स. (मोरङ) र अन्य स्थानहरुमा पनि थोरथोर मात्र बसोबास रहेको छ ।<br />माथि उल्लेखित इतिहास र पुस्तावली याक्थुङ (लिम्बू) राजवंश-पुर्खाहरुको ६ हजार वर्ष&nbsp; देखिको कठोर परिश्रम तथा तत्कालीन बौद्घकि चेतनाको फल हो ।</div><div align="justify">किरातहरु मङगोलियन अनुहारजस्ता हुने र प्राचीन कालमा किरात देख्ने-चिन्नेहरुले कुनै कृति वा धर्मशास्त्र लेख्दा किरातको प्रसङग आउदा कसैले रिसबस, कसैले खुशबस र कसैले सामान्य अवस्थामा आफूखुशी भिन्न भिन्न अर्थ दिएर लेख्थे । विभिन्न जातिहरुको विभिन्न धर्मशास्त्र, लेख, रचना, कृति आदि लेख्दा विभिन्न प्रसङगमा किरात लेख्थे । तर किरातभित्र वास्तविकता के छ भनी गहिरिएर अध्ययन गर्ने-बुझने चेतना आएको थिएन । अहिले पनि त्यति नभएको र भएपनि नगन्यमात्र छ । अहिलेको २०/२१ औं शताब्तादीमा समेत यसभित्रको गहन अध्ययन-मनन् गर्ने चेतनाको विकास भएको छैन भने त्यो प्राचीन समयमा चेताना हुने कुरै भएन । उनीहरु बाहिर किरात देख्थे र किरात लेख्थे । वृहत रुपमा किरात त हुन् तर त्यसभित्रको वास्तविकताको अध्ययन गर्ने चतना नभएकोले भित्रको कुरा देख्दैनथे र नदेखेपछि लेख्दैनथे । यसरी वास्तविकताभित्रको जाति र इतिहास रहस्यमै रहेको थियो र आजसम्म नै रहँदै आएको छ । यसो हुनुमासयंम याक्थुङ (लिम्बू) हरु पनि केही हदसम्म जिम्मेवार छौं । साथै नेपालको विगतका सामन्ती राज्यव्यवस्था पनि जिम्मेवार छ ।</div><div align="justify" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">आदिवासी-प्राचीनवासीको प्रसङ्ग<br />मानिसहरु जहाँबाट आएपनि जुन स्थानमा वा जुन भूमिमा र्सवप्रथम सिमाना बाँधेर निश्चित भू-राज्य निर्माण गरेर बसोबास गरे उनीहरु नै त्यो ठाउँको आदिवासी (पहिलोवासी) हुन्छन् । नेबालाजे -हाल काठमाण्डौं उपत्यका) मा सबैभन्दा पहिले याक्थुङ -लिम्बू) हरु आएका थिए र उनीहरुबाट त्यहाँ र्सवप्रथम अर्थात याक्थुङ संवत ६०५ सालमा&nbsp; 'नेबालाजे' राज्य निर्माण भएको थियो । प्रायः सबैलाई थाहा भएको हुनुपर्छ 'आदि' को अर्थ 'पहिलो' हुन्छ भनेर । 'नेबालाजे तथा लिम्बूवान' को पहिलो&nbsp; बासिन्दा एवं आदिवासी भनेको याक्थुङ (लिम्बू) हरु हुन् । यसलाई बलियो प्रमाण दिने आधार भनेको लिम्बूवानको ऐतिहासिक घट्नाक्रमको लामो फेहरिस्त नै हो । किनकि याक्थुङ (लिम्बू) हरुले याक्थुङ (लिम्बू) राजवंश र लिम्बूवानको प्रमुख राजकीय ऐतिहासिक घट्नाक्रमहरु शुरुदेखि नै अभिलेख राख्दै आएका थिए । अहिले त्यो लिम्बूवानको लागि एउटा बलियो एवं जिउँदो प्रमाणको रुपमा उभिएको छ । <br />यहाँ हामीले बुझनु पर्ने कुरा के हो भने आदिवासीद्वारा निर्मित राज्यमा पछिबाट बसाइँ सरेर आउनेहरु वा पछिबाट ल्याएर बसोबास गराइका जातजातिहरु त्यहाँका द्वितीयवासी हुन्छन् । अर्थात कसैले एउटा निश्चित समयमा निश्चित सिमाना बाँधेर निर्माण गरिसकेको भू-राज्यमा पछिबाट जुनसुकै समय - १ दिन, १ वर्ष १००/२००५००/१०००/२०००/३००० ...... वर्ष) मा आएका वा ल्याएर बसोबास गराइएका जातजातिहरु त्यहाँका आदिवासी नभइ द्वितीयवासी हुन्छन् । तर बसोबास लामो भएपछि भने उनीहरु त्यहाँका आदिवासी नभएपनि प्राचीनवासी चाहिँ हुन्छन् । तर्सथ लिम्बूवानका पहिलो आदिवासी भनेको याक्थुङ (लिम्बू) हरु हुन् । तर हाल लिम्बूवानमा बसोबास रहेकाआदिवासी-द्वितीयवासी सबै एउटै लिम्बूवानी जनता हुन् र लिम्बूवान सबैको साझा फुलबारी हो । यो साझा लिम्बूवान फुलबारीमा सम्पूर्ण लिम्बूवानवासीहरु फुल्न फल्न सक्नेछन् ।<br />( शेर्मा यासोलुङ- एम. सुभाबाट प्राप्त भएको) ।</div><div align="justify" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;"><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-7397521528292495888?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-7857827270512207702011-11-07T07:02:00.000-08:002011-11-07T07:02:12.522-08:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>विश्वास दीप तिगेला</strong></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-fbY5K8O0MV8/Trfywa2bsAI/AAAAAAAALk8/v7NaNZ7ZSEs/s1600/biswasdip+Tigela.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" ida="true" src="http://1.bp.blogspot.com/-fbY5K8O0MV8/Trfywa2bsAI/AAAAAAAALk8/v7NaNZ7ZSEs/s1600/biswasdip+Tigela.jpg" /></a>लुक्लामा पर्यटकहरुको विजोग भन्ने समाचारले मेरो मन भतभत पोलिरहेको छ । पर्यटक भन्नाले बाहिर देशका पाहुनाहरु, बाहिर देशकाहरु आ-आफ्नो काममा असाध्य ब्यस्त हुन्छन् । कामको बोझबाट थाकेकाहरु केही समय मिलाएर आराम गर्न, मनोरन्जन लिन नेपालको विभिन्न ठाँउहरुमा घुम्न आएका हुन्छन् । उनीहरुको लागि एक मिनेट समय पनि महत्वपूर्ण हुन्छ तर उनीहरुलाई नै खराब मौषमको कारण हप्तौ लुक्लामै रोकेर राख्नु के जायज होला ? </div><div style="text-align: justify;">संयोगवस गत बैसाकको तेस्रो हप्ता (१९ बैसाक – २ जेठ २०६८ तदनुसार २ मे – १७ मे २०११) आफ्नै जन्मभूमि नेपालमा ब्रुनाईबाट पर्यटकको रुपमा लुक्ला हुदै सगरमाथा वेस क्याम्प र कालापत्थर सम्म पुग्ने अवसर पाँएको थिए । लुक्ला, फाकदिन, जोरसाल, नाम्चे, ट्याङबोचे, फेरिचे, थक्ला, लबुचे, गोरक सेप हुदै वेसक्याम र ५ हजार ५ सय ४५ मिटर उचाईको कालापत्थर पुग्न सकिन्छ । उचाईको हिसावले वेसक्याम भन्दा कालापत्थर १ सय ८१ मिटर अग्लो भएकोले यसको महत्व बेग्लै छ । सामान्य ट्रेकिङ टुरिष्टहरु त्यहि सम्म पुग्ने गर्दछन् । सगरमाथाको शिखरमा चढ्नको लागि भने प्रावधान र ब्यवस्थापन बेग्लै छ ।</div><div style="text-align: justify;">संसारको सबैभन्दा उच्चस्थान सगरमाथा चढ्न र त्यसको फेदी सम्म ट्रेकिङ जानेहरुले प्रायः शतप्रतिशतले नै लुक्ला हवाई मार्ग प्रयोग गर्नु पर्ने बाँध्यता छ । संसारको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण एयरपोर्ट लुक्ला अवतरण गर्नु अगावै देखिने दृष्यहरु अत्यन्तै सुन्दर छन् । संसारमा सायदै यस्तो दृष्य देख्न पाइन्छ । आफ्नै देशमा यति सुन्दर ठाँउहरु देखेर खुसिले मेरो आँखा टिल्पिलायो । विहान साढे ७ बजे आकास खुलेको थियो । घामका किरणहरुले लुक्लालाई छुदै थियो । हामी लुक्लामा उत्रियौ र नाम्चे तर्फ बाटो लाग्यौ । पर्यटकहरुको बाक्लो उपस्थिती र बाटोको दाँयावाँया देखिने सुन्दर सफा दृष्यहरुले नेपाल होइन कि जस्तो भान हुन्थ्यो । विकसित युरोप, वाल्कन मुलुक झै लाग्थ्यो । कतैकतै भारतको उत्तरखण्ड राज्यको पिन्दारी ग्लेसियर झै देखिन्थ्यो । म यति सम्म भन्न सक्छु सगरमाथा इलाकाका ग्लेसियर नपुगेकाहरुले हाम्रो देशमा यति सुन्दर ठाँउहरु छन भनेर कल्पना समेत गरेका हुदैनन ।</div><div style="text-align: justify;">बाटोमा भेटिने ठूठूला ढुङ्गाहरुमा कुदिएका बुद्ध मन्त्रहरु अति रोचक देखिन्थे, बाटोको छेउमा भेटिने टिमुर, तितेपाती लगायतका नयाँ पालुवा, जंगलैभरी उन्माद फूलेका गुराँसहरु, विभिन्न प्रकारका चराचुरुङ्गीहरु, स्याउका फूलहरु, उब्जाउशिल पाखा कान्लाहरुमा हलहल हूर्किएका सागसब्जीहरु, स्थानियवासीहरुको बोलाइलो आफन्तपन, आखै भरीको सफा र स्वच्छ हिमाल, याक, खच्चरहरुको लर्को, भरियाहरुका आनन्दको दुखः, थाप्लोको नाम्लो संगै दोहरी र मायाप्रितिका गीतहरु मोवाइलको सेटबाट कानकानमा गुन्जिएको पाउदा म खुसिले भुतुक्कै भए । मोबाइल आविष्कार गर्ने, सस्तो मोवाइल बनाउने र मोवाइल नेटवर्क विस्तार गर्ने सबैलाई धन्यवाद दिए । लामो बाटोमा साथिहरु संग जनजीवनमा मोबाइलले पारेको प्रभाव सम्बन्धमा छलफल पनि भयो । आधुनिक र शहरियाहरुको समृद्ध जीवन भन्दा भरियाहरुको सिधा, निश्कंलक र आनन्दको जिन्दगी देखेर मलाई ईश्या लाग्यो । हामी उकालो र जंगल जंगल हिड्थ्यौ तर प्रत्यक बिसाउनीमा फूटबल, टेनिस, गल्फ आदी खेलको रिजल्ट मोवाइलमा हेथ्यौ । स्काइपीबाट घरमा सम्पर्क गथ्यौ । हामी ७ जना नेपाली थियौ र ५ जना विदेशी जो हामी संगै काम गर्छौ थिए । उनीहरु त्यो दुर्गम ठाँउमा ती सुविधा देखेर चकित भए । हामी सधै तिनै विदेशी सहकर्मी साथिहरु थियौ, त्यसैले हामीलाई धेरैले गाइड भन्थे, धेरै ठाँउमा हामीलाई गाइड भनेर डिस्काउन्ट पनि दिए । नेपालीहरु टुरिष्ट अर्थात आन्तरिक टुरिष्ट हुन सक्छन भन्ने बारे साधारणलाई ख्याल सम्म भएको पाइएन ।</div><div style="text-align: justify;">काठमाडौंबाट लुक्ला प्रस्थानपूर्व कति खर्च बोक्ने भन्ने सम्बन्धमा राम्रो जानकारी नभएको र फाकदिनमै एक लिटर उम्लिएको पानीलाई रु ३ सय तिर्नुपर्ने, नुहाउने पानीको लागि पनि रु ५ सय सम्म तिर्नुपर्ने अवस्थाले भने हामी तर्सियौ । नाम्चे बजारमा विभिन्न लुगाफाँटाहरु ओर्जिनल पाउनु, नाम्चेका पप, रेष्टिुरेष्टहरु यूरोप स्टाइलको पाउदा भने गजबै लाग्यो । नाम्चे नजिकैको बस्ति खुम्जुङ र खुम्दे भ्यालीको दृष्य अविश्मरणिय रह्यो । ट्याङबोचे जंगलको गुराँहरुले डाँडै ढाँकेको झनै मनमोहक लाग्यो । पुमरी हिमाल, आमा डब्लन, तुत्से र सगरमाथाको सुन्दरता बर्णन गरि नसक्नुको थियो । </div><div style="text-align: justify;">एउटा रोचक प्रसंग – नाम्चे देखि झण्डै ३ किलोमिटर उकालो बाटोमा एकजना ७१ बर्षिय पासाङ शेर्पा विगत ५१ बर्ष देखि सगरमाथा जाने बाटो बनाई रहेका छन् । उमेर छदा आफै बाटो खन्ने तर पाको भएपछि बाटोमा चन्दाको बाकस राखेर बस्छन र पर्यटकले दिएको दुइचार पैसा भेला गरेर अरुलाई बाटो खनाउछन् । उनले खनेका बाटो कतिपय ठाँउमा भत्किसकेका छन् यद्यपी उनीले त्यो कामलाई निरन्तरता दिएका छन् । उनको त्यो कामबाट पनि हामीले पाठ सिक्न सक्छौ । </div><div style="text-align: justify;">हामी वेसक्यामबाट फर्किएर नाम्चे आइपुग्यौ र हाम्रो यात्रामा केके देख्यौ, कस्तो लाग्यो ? यस क्षेत्रको राम्रो पक्ष केके हुन ? नराम्रो पक्ष केके हुन र सुधार गर्नुपर्ने कुराहरु के के हुन बुंदागत टिपे र साथिहरु संग पनि छलफल गरे ।</div><div style="text-align: justify;">बाटोको ठाँउठाँउमा सफा पिउने पानीको ब्यवस्था गर्नुपर्ने । विभिन्न ठाँउहरुमा हेल्थ किल्नीक राख्नुपर्ने । बाटोको ठाँउठाँउमा मौसम सूचना राख्नुपर्ने । थोक तथा सामानको मूल्य सुपथ र एकरुपता हुनुपर्ने । फेरिचेमा सधै कम्तिमा एउटा इमर्जेन्सी उद्धारको लागि हेलिकप्टर राखिनु पर्ने । फेरिचे वा खुम्जुङ सम्म गाडीको बाटो अविलम्ब बनाउनुपर्ने साथै लामो ट्रेकिङको बाटोलाई पनि यथावत राख्नुपर्ने । स्याङबोचे विमानस्थललाई अझ सुधार र प्रयोग गर्नुपर्ने । खुम्जुङ र फेरिचेमा पनि एयरपोर्ट बनाउदा उत्तम हुने । हिमालको आरोहण अत्यन्तै गाह्रो कार्य भएकोले सगरमाथा राष्ट्रिय निकुन्ज प्रवेशद्धारमा सबै धर्मका एकै आकारका मन्दिरहरु निर्माण गर्ने जसले गर्दा आ–आफ्नो विश्वासका भगवानलाई शक्ति मागेर आरोहण गर्न जान पाउनेछन्, त्यसले पर्यटकलाई झनै लोभ्याउने छन् । गाइड तथा भरियाहरुलाई अझ सक्षम र ब्यवस्थित गरिनु पर्ने । सगरमाथा वेसक्याम र कालापत्थरको चुचुरोमा ठाँउको नाम र उचाई समेत उल्लेख गरेर फोटो खिच्ने ठाँउ बनाई दिने, किन की त्यहा जाँदा कहाँ गइएको हो कुनै जानकारी छैन् र महशुस नै हुदैन । अन्य मुलुकहरुमा त्यस्ता महत्वपूर्ण स्थानमा साइनबोर्ड वा जानकारी राखिएको हुन्छ । कालापत्थरको चुचुरो अति नै खतरनाक भएकोले पर्यटकलाई चढ्न नदिने तर त्यहाबाट सगरमाथा र सगरमाथा चढ्दै गरेकाहरुलाई मज्जाले देखिने भएकोले कलापत्थरमा दुरवीनको ब्यवस्था गर्ने । बाटोहरु अझ फराकिलो बनाउने र अप्ठ्रा ठाँउहरुमा छेकबार लगाउने साथै खच्चर, घोडा, चौरीहरुको दिसाले बाटोमा दुर्घन्ध भइरहेकोले ब्यवस्थित तरिकाले सफा गर्ने । झण्डै ४ हजारको उचाइमा रहेको पानबोचेको खोला पारीको भिरालो भूभागलाई हिउँमा खेलिने स्की खेलको लागि अध्ययन गर्ने ।</div><div style="text-align: justify;">अप्ठ्यारो भएकोले नै चुनौतीपूर्ण छ, चुनौतीपूर्ण भएकोले नै त्यहा पुग्नुलाई गौरवपूर्ण कार्य मानिन्छ त्यसैले सबैको सपना र आकर्षण रहेको हुन्छ । सगरमाथाको वेसक्याम सम्म गाडी बाटो लैजादा प्रदुषणको कारणले असर रहन सक्दछ यद्यपी चीनले उसको पाटोबाट नजिकै बाटो पुर्याएको छ । गाडीको बाटो नपुर्याउदा बर्षमा २ लाख पर्यटक आउछन् भने गाडीको बाटो पुर्याउदा १० लाख आउन सक्दछ भन्ने कुरालाई हामीले विर्षन हुन्न किन कि जति सुविधा र छिटो हुन्छ त्यति नै धेरै पर्यटकहरु आउछन् । यदि अहिले त्यो बाटो भईदिएको भए हालै समाचारमा आएको जस्तो पर्यटकहरुको विजोग हुने थिएन । वास्तवमा हामीले उनीहरुलाई मौषमको कारण देखाउदै जर्बरजस्त लुट गरिरहेका छौ । त्यसैले परिवर्तनकामी सरकारले अविलम्ब गाडीको बाटो आवश्यक ठाँउ सम्म लैजानु पर्दछ ।</div><div style="text-align: justify;">लुक्ला एयरपोर्ट विश्व कै जोखिमपूर्ण मात्र होइन एकदमै अनउपयुक्त ठाँउको एयरपोर्ट भन्दा गलत हुदैन । लुक्ला एयरपोर्ट मौषम खुलेको बेला मात्र संचालन हुने र नाम्चे शिरमा रहेको श्याङबोचे एयरपोर्ट पनि मौषम राम्रो भएको बेला संचालन हुने भएकोले उस्ताउस्तै हो अझ श्याङबोचेको ठाँउ खुल्ला र फराकिलो साथै कम जोखिमपूर्ण छ । सुन्नमा आए अनुसार केही राजनैतिक पहुचवालाहरुले जब्बरजस्ती लुक्ला एयरपोर्ट निर्माण गरि संचालनमा ल्याएको र त्यसलाई अन्यत्र सार्न नदिइएको हो । लुक्ला हुदै नाम्चे सम्म जाने बाटोहरुमा राम्रै पूर्वाधार तयार भएको छ यद्यपी हामीले एकदुइ सय ब्यक्तिहरुको फाइदा होइन, सिंगो मुलुकको इज्वत र फाइदालाई हेर्नुपर्दछ, आधुनिक विश्वलाई पछ्याउनु पर्दछ त्यसैले जस्तोसुकै समस्याको बाबजुद पनि सुधार र परिवर्तन गर्नै पर्दछ र तत्कालै चाहि न्यूनतम गाडीबाटो नाम्चे वा खुम्जुङ सम्म पुर्उनु पर्दछ । त्यस्तैगरि श्याङबोचे एयरपोर्टलाई थप सुधार गरी नियमित संचालनमा ल्याउनु पर्दछ ।</div><div style="text-align: justify;">हामीलाई अवगत हुनुपर्दछ कि समयमै काठमाडौं फर्कन नसकेका कारण कति पर्यटकहरुको काठमाडौ देखि आफ्नो देश फर्कने फ्लाइट छुटेका होलान । समयमै आफ्नो काम, कार्यालयमा नपुग्दा कतिको ब्यापार चौपट भएका होलान् ? कतिले जाँगिर गुमाउदै होलान् । कतिले महत्वपूर्ण परिक्षाबाट बंचित हुदै होलान । बेखर्ची भएर कतिलाई लुक्ला रहन गाह्रो भएको होला । उनीहरुमा नेपाल प्रति कस्तो अनुभूति भइरहेको होला ? यसको जिम्मेवार सरकार हुने कि नहुने ? किन कि लुक्ला नजिकको गाँउमा गाडी बाटो पुगिसकेकोले सरकारले चाहेमा केही महिना भित्रै नै गाडी बाटो लुक्ला मात्र होइन नाम्चे नै पुर्यान सक्दछ किन त्यो काम सरकारले गर्दैन ? भारी बोक्ने ५ सय श्रमजीवि र २ सय बाटोका ब्यापारी घरानाको ख्याल राख्नेहरुले हजारौ विदेशी पर्यटकहरुको बारेमा ख्याल राख्न पर्छ कि पर्दैन ? </div><div style="text-align: justify;">वास्तवमा हामीले पर्यटकहरुलाई स्वागत र सुविधा दिनुपर्नेमा मौषम खराब भयो भन्ने निहूमा लुट गरिरहेका छौ । आम पर्यटकहरुको जीवन माथि खेलबाड गरिरहेका छौ । अब लुक्लाका सबै भरियाहरु ड्राइभर बन्नुपर्दछ । हजारौ पर्यटकहरु मात्र होइन दश लाखौ पर्यटक आउनु पर्दछ र सर्वसुलभ गाडिमा वेसक्याम सम्म पुग्नुपर्दछ । देशले जर्बरजस्ती लुटेर होइन, पर्यटकको मन, मुटु जितेर अरबौ पैसा कमाउनु पर्दछ र देशलाई समुन्नत बनाऔ । विश्व सामु उच्च शिर बनाई बाँच्न सकौ, हाँस्न सकौ ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">biswasdip@ymail.com</div><div style="text-align: justify;">५ नोभेम्बर २०११, म्यागजिन, ब्रुनाई</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-785782727051220770?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-57051509649666509032011-10-31T06:07:00.000-07:002011-10-31T06:07:07.708-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>जगत प्रसाद आचार्य (<span class="Apple-style-span" style="-webkit-text-size-adjust: auto; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: white; color: black; display: inline! important; float: none; font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: 2; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px;">अधिवक्ता)</span></strong></div><div style="text-align: justify;">अध्यागमनका कर्मचारीले जस्तो चाह्यो त्यसरी मनोमानी ढंगले नक्कली नागरिकताबाट पासपोर्ट बनाउने देखि आबस्यक कागजात हुनेलाई पनि दुख दिन्छन र नहुनेलाई पनि पैसा लिएर उडाउने गर्दछन्, रातो पासपोर्ट दुरुपयोग गर्नेलाई भगाउछन् भने सोझा यात्रुलाई अनाबश्यक दुःख दिने गरेका घटनाहरु दिन प्रतिदिन बढ्दै छन् भने अन्य सरकारी कार्यालयहरु मालपोत, अन्तरिक राजस्ब कार्यालय, मूल्य अभिब्रिदी कर कार्यालय, भन्सार, उद्धोग सबैतिर घुस दिन पैसा चाहिन्छ त्यसको लागि पैसा छैन भनेमा पनि यहाँहरुलाई पैसा दिन तयार छ एउटा कार्यालय यस बारेमा मेरो एउटा अनुभब रहेको हुनाले सबैको जानकारीको लागि जानकारी होस् भन्ने सोची आज प्रस्तुत गर्दै छु / आज भन्दा १७ वर्ष अगाडीको कुरा हो म गाउ बाट काठमाडौँ आई नेपाल कमर्श क्याम्पस मिनभवनम बि कम अध्यन संग संगै काठमाडौँ गैरीधारा स्थित केदार बान्तवा राई प्यासिफिक ट्रावल एंड टुर्स र ट्रेक्किंग इन् नेपालको लेखा अधिकृतको रुपमा कार्य गर्ने अवसर पाएको थिए/ त्यहाँको कम्पनिको संचालक थपघट गर्ने सिलसिलामा मलाई कम्पनि रजिस्टर्डको कार्यालय त्रिपुरेस्बरबाट शरेधानी थपघट गर्ने र शेयर नामसारी गर्ने कामको पनि जिम्मेबारी दिईएको थियो त्यसले म उक्त कामको लागि सम्पूर्ण कागजात तयारी गरि कम्पनि रजिस्टर्डको कार्यालय त्रिपुरेस्बरमा निबेदन दर्ता गराई त्यस कार्यालयका ना.सु. केशब प्रसाद भण्डारीसंग केहि रकम दिई त्यो काम गरिदिन अनुरोध गरि निजले पनि म फायल हेर्छु हाकिम संग कुरा राक्छु भन्दै गर्दथिए दिनहरु धेरै गए अनि यो फायल अलिकति समस्या छ धेरै कागजात नपुग छ त्यसले गर्दा हाकिमले रु ३००० बिना टुंग्याउन सकिन्न भन्नु भएको छ तसर्थ पैसा थप गर्नुस भन्ने उत्तर दिनु भयो र अन्तत उक्त सिलसिलामा १ महिना सम्म धाउदा पनि त्यो कम्पनिको शेयर नामसारी लगत लिन अशफल भएपछि मलाई आफु काम गर्ने ट्राभलको संचालक बाट पनि प्रश्न आउन थाल्यो तिमीले १ महिना लगाएर पनि यति जाबो काम गराउन सक्दैनौ सबै तिर म आफै जानु पर्ने भएमा अब तिमीलाई राख्नुको के मतलब भयो त ? प्रश्नहरु आउन थाल्यो अनि मैले पनि अब यसरि हुन्न के गर्ने होला जागिर जाने अवस्था आयो भन्ने सोची काठमाडौँको सी. डि.ओ. लाई कुरा राख्नु पर्ला भनेर वबर महल स्थित काठमाडौँको सी.डि.ओ. पुगी तात्कालिक काठमाडौँको सी. डि.ओ. नबिन कुमार घिमिरे(हाल रक्षा सचिब) हुनुहुन्थ्यो उहालाई अलिकति मात्रै आफ्नो समस्या बताएको थिए तुरुन्तै यहाँबाट त केहि गर्न सकिदैन तल्लो तलामा जाउ र त्यहा फलाना लाई भेट गर्नु भन्दिनु भयो त्यसपछि त्यस मानिसलाई भेट गरे पश्चात निजले पनि हाम्रो अधिकार छेत्रमा यो पर्दैन र यहाँ बाट भन्न मिल्दैन र हामीले भने पनि गर्दैनन् त्यसले शिंह दरबार भित्र रहेको बिशेष प्रहरी बिभागमा जानु त्यहाँ जे जती रकम चाहिन्छ तिमीलाई दिन्छन अनि सो रकम लगेर त्यो पैसा माग्नेलाई दिनु आफ्नो काम गराउनु भनेर जानकारी दिए / </div><div style="text-align: justify;">अब म खुशीहुदै सिंह दरबार तर्फ बढे किनकि यत्रो दिनमा काम गर्न नसकेर जागिर धरापमा परेको बेला ३००० मा काम गर्दिन्छु भनेको र ३००० दिने ठाउँ छ भनेर सुन्दा म सिंह दरबारको गेटबाट प्रवेश गरि बिशेष प्रहरी बिभागमा पुगे त्यहा पुगेर एक जना स्टाफलाई आफ्ना कुरा बताए निजले मलाई भित्र लगी हाकिमको अगाडी उपस्थित गराए र मेरो कुराहरु हाकिम संग राखी दिए अनि मलाई एउटा फर्म दिईएको थियो जसमा के कामको लागि चाहिएको रकम कति , आफ्नो नाम थर हस्ताक्षर लगायत कुराहरु भर्नु परेको थियो/ त्यसपछि मलाई २७०० रकम दिई त्यो नोटहरुको नम्बरहरु फर्ममा लेखि उल्लेखित नम्बरका नोटहरु बुझीलिए भनि हस्ताक्षर गराई मेरो साथमा १०/१२ जनाको टोलि सहित हामी कम्पनि रजिस्टर्डको कार्यालय त्रिपुरेस्बरमा लगभग २ बजे पुगेका थियौ/ त्यस टोलिका सम्पूर्ण सदस्यहरु छरिएर रहेका थिए भने २ जनाले मलाई नियाली रहेका थिए भने टोलि नेता यता उता कसैलाई भेट्न आएको तर भेट नभएर खोजेजसरी बाहिर भित्र र आफ्ना २ सदस्यहरुलाई नियाल्दै थिए यसै क्रममा म उक्त बिशेष प्रहरीको टोलि नेताको सल्लाह अनुसार उक्त घुस्याहा कर्मचारी सामु पुग्छु र निजलाई अभिबादन गर्दछु अनि सर ३००० त पुगेन २७०० मात्रै भयो के गरौ भनेको ल ल्याउनुस भन्यो अनि मैले बिशेष प्रहरी बिभागबाट प्राप्त सम्पूर्ण रकम निज ना. सु . केशब प्रसाद भण्डारीलाई जिम्मा दिई अब कति समय लाग्छ भन्दा २ घण्टा पछाडी आउनुस तयार गर्दिन्छु भनि अर्को काममा ब्यस्त भए अनि मैले पूर्व योजना अनुसार मेरो पछाडी भिरेको झोला खोलि दिए र लगतै उक्त बिशेष प्रहरी टोलि आई निजका दुवै हात टेबलमा थिची हामी बिशेष प्रहरीबाट भन्दा निजले बलिद्र धारा आशु र तुरुन्तै पेन्टमा पिसाब गर्दै आफ्नो २७ बर्षीय ना सु पदको अन्त गरेका थिए अनि निजको हाकिम शाखा अधिकृत नुर पति कडेललाई बोलाएर ,ल तपाइको स्टाफले यति यतिका नोट घुस लियेको छ तपाइको हातले यो स्टाफको पकेटबाट निकाल्नुस भनि निजबाट रकम निकाली नोट रुजु गर्दा हुबहु मिल्यो अनि उपस्थित सम्पूर्ण स्टाफ र बाहिरबाट देख्नेहरुलाई समेत साक्षी राखी निज भण्डारीलाई पक्राउ गरि लिएर जाने क्रममा बिशेष प्रहरीको प्रमुख, निज भण्डारी र म संगै गाडीमा परियो त्यसबेला उनीहरु २ को कुराहरु सुन्दा एकै गाउँका रहेछन त्यसले मलाई भन्नु पर्थ्यो नि भन्ने केशब प्र भण्डारी को भनाइ र बिशेष प्रहरी टोलि प्रमुखले मलाई तेत्रो पटक यता उता हिडेर हेल्लो हाई गर्दै हिडे पछि तपाइले पनि अलिकति सतर्क रहनु पर्थ्यो नि भन्ने २ जना बीच आरोप प्रत्यारोप भएको थियो /</div><div style="text-align: justify;">त्यसै दिन तत्कालिन कार्यबाहक रजिस्ट्रार सीता प्रसाद पोखेरेलले मेरो ट्राभलको फायल हेरी सम्पूर्ण कागजात र प्रक्रिया पुरा भएकोले गर्दा आफ्नो माग अनुसारको शेयर लगत लाग्न खबर गर्नु भएको थियो र आईन्दा यस्तो नगर्न अनुरोध गर्दै कुनै समस्या भएमा आफु समक्ष ल्याउन सल्लाह दिनु भएको थियो भने निज घुश्याहा केशब प्रशाद भण्डारीले २ दिन हनुमान ढोकाको कारागारमा बसी धरौटीमा छुटे लगतै आफ्नो २७ बर्षीय जागिरको बचाउको लागि मैले काम गर्ने अफिशको संचालक केदार बान्तवा राई लाई समेत सहमत गराई मैले आबेगमा आई यस्तो गरेको हो वास्तबमा केशब भण्डारीले त्यस्तो गरेको हैन भन्ने व्यहारको पत्र हुलाक बाट पठाई दिएमा रु ५ लाख दिने सम्म आस्वासन दिएको थियो त्यसमा मैले बरु तपाइको जागिर चाहिन्न केदार सर म मेरो निर्णयमा परिबर्तन गर्दिन पैसामा म बिक्दीन भन्ने उत्तर दियेको थिए/ यो योजना असफल भएपछि मलाई पटक पटक कहिले म सन्त बहादुर राई लोक सेबा आयोगबाट हो किन त्यो केशब लाई यसो गरेको तुरुन्तै यो यो गर्नुस नत्र भन्ने अफिसमा कल आउथ्यो त कहिले अरु नाम बाट तर मैले कहिले पनि कसै संग झुकिन बरु २ पटक त निजको पेसी पुनराबेदन पाटन अदालतमा गएर सत्य तथ्य भन्नु पर्दा यो मानिसले घुसखोर हो त्यसले मैले निजको बिरुद्ध यसरि कदम चलाएको हु भनि बयान दियेको थिए / </div><div style="text-align: justify;">त्यस घटना संगै मलाई पनि कानुन पढ्ने इच्छा भयो र मैले बि. एल. पढ्न सुरु गरि अधिवक्ता बन्न सफल भए त्यस पश्चात मात्र म त्यो कम्पनि रजिस्टर्ड कार्यालयमा पाइला टेक्न थाले त्यसपछि त्यहाँका रजिस्ट्रार, उपसचिव, शाखा अधिकृत, ना. सु. , खरदार लगायत सम्पूर्ण व्यक्तिहरुबाट सहयोग र हेल्लो हाई लगायत बिगतमा तपाई प्रति अन्यायनै गरेको थियो केशब प्र भण्डारीले भन्ने आवाजहरु ब्यक्त गर्दथिए / अब म विदेश आएको पनि चार वर्ष माथि भई सक्यो कुनै न्यायधिशले पैसा खाएर फैसला नगरिदियेको भयेमा पक्कै पनि अहिले सम्ममा त्यो घुस्खोर्को मुद्दामा निजको हार भई २७ बर्षीय नोकरीको अन्त भएर अन्य कर्मचारीहरुलाई पनि घुष सम्बन्धमा केशब प्र भण्डारी काण्डबाट शिक्षा हाशिल होस् र घुस दिन पैसा नहुनेहरुलाई पनि शिंह दरबार भित्र रहेको बिशेष प्रहरी बिभागमा सम्पर्क गरि आफुले चाहेजति रकम प्राप्त गरि घुसखोरको अन्त गर्न सफल हुनुहोस भन्ने सोची आफ्नो अनुभब प्रस्तुत गरेको छु / धन्यवाद !!! </div><div style="text-align: justify;"><span class="Apple-style-span" style="-webkit-text-size-adjust: auto; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: white; color: black; display: inline! important; float: none; font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: 2; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px;">(हाल दुबई युएई)</span></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-5705150964966650903?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-50402027695193455862011-10-14T07:57:00.000-07:002011-10-14T08:03:35.973-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>दिल पालुङवा लिम्वु नेपालकुश्शा</strong></div><div class="separator" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-ctbUtbxjnCQ/TphNk1A7a5I/AAAAAAAALiA/NHyUmRLcL6g/s1600/DSC0063000.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" oda="true" src="http://4.bp.blogspot.com/-ctbUtbxjnCQ/TphNk1A7a5I/AAAAAAAALiA/NHyUmRLcL6g/s1600/DSC0063000.jpg" /></a></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">आगामी ६ नोभेम्वर २०११को दिन सम्पन्न हुन गईरहेको डिस्ट्रिक्ट काउन्सीलको चुनावमा जोर्डन वेस्ट क्षेत्रवाट मेजर शरण कुमार लिम्वुले उमेरद्वारी दिनु भएको छ । नेपालीहरुको प्रतिनिधित्व गर्दै उहाले सौदर्न डेमोक्रेटिकको तर्फवाट उमेरद्वारी दिएता पनि उनी स्वतन्त्र प्रकारका व्यक्ति हुनुहुन्छ । आज सम्मको नेपाली उमेरदवारहरुमा उहा निकै उचाईको हुनुहुन्छ । उहाको उमेरद्वारी नेपालीहरुले पाउनु पनि गौरवको कुरा हो । नेपालीहरुको घना वसोवास भएको जोर्डनवाट उमेरद्वारी हुदा सवै नेपालीहरुले भोट दिएमा जित्ने पक्का देखिन्छ । तर कतिपय नेपालीहरुले भोटमा नाम दर्ता गराएका छैनन् । यसरी नेपाली समाजमा त्यति नदेखिएका मे. लिम्वुको वारेमा केही टिप्पणी गर्न अवश्य सान्दर्भिक हुनेछ ।</div></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">मे. लिम्वु पूर्वी नेपाल हाल लिम्वुवानले वढी परिचित लिम्वुवानको मेची अञ्चल ताप्लेजुङ जिल्लाको भर्खर निर्मित ताप्लेजुङ नगरपालिका वार्ड नं. २ सिम्लेको पालुङवा लिम्वु परिवारमा वावा चतुरमान पालुङवा र आमा सञ्चमति ताप्मादेन लिम्वुको कोखवाट सन् १९५१ मा जन्म भएको हो । युवा उमेरमा नै व्रिटिश गोर्खाको व्वाई भर्ति भएर मलेसिया जानु भएको थियो । तिक्ष्ण वुद्धिका कारण उहाले पल्टन मै अध्ययन गरेर व्याच्लर(वि.ए.) पुरा गरेका थिए । उहाको अंग्रेजी हङकङमा रहेका नेपालीहरुमा अव्वल दर्जामा आउदछ । उहा सन् १९८२ मा हङकङवाट फक्ल्याण्ड युद्धमा गई विजय प्राप्त गर्नु भएको थियो । उहा पल्टनमा ७ जिआरमा हुनुहुन्थ्यो । उहा पल्टनको फुटवल टिममा क्याप्टेन हुनुहुन्थ्यो । राम्रो काम गरेकोले उहा गोर्खा मेजरसम्म हुनु भयो । अझै सम्मान गर्दै जि.सि.ओ.को पद पनि दिईयो । तर्सथ मेजर जि.सि.ओ.भनेर उहालाई सम्वोधन गरिन्छ ।</div></div><div style="text-align: justify;"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-7WTmtZZSshY/TphOUDWyH6I/AAAAAAAALiI/dTivKuQdCJY/s1600/Untitled-12.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="320px" oda="true" src="http://1.bp.blogspot.com/-7WTmtZZSshY/TphOUDWyH6I/AAAAAAAALiI/dTivKuQdCJY/s320/Untitled-12.jpg" width="213px" /></a></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">सन् १९९८ मा २९ वर्षमा सेवापछि उहा रिटायर्ड हुनु भयो । शिक्षा सेवी उहाले काठमाण्डौमा साथीहरुसंग मिलेर एउटा वोर्डिङ पनि सञ्चालन गर्नु भएको थियो । जागिरको क्रममा हङकङमा एडभेञ्चर कप्समा मुख्य ट्रेनरको रुपमा काम गरी हङकङको विभिन्न विद्यालय, र्इमिग्रेशन अफिसर्स आदि अफिसर्सहरुलाई ट्रेनिङ दिई नेपालीत्वको आफ्नो परिचय दिनुभएको छ । </div></div><div style="text-align: justify;">उहां समाजसेवी पनि हुनुहुन्छ । उहां पालुङवा समाज हङकङको सल्लाहकार, गोर्खाज सेक्युरिटी युनियनको सल्लाहकार हुनुहुन्छ । उहाले स्वयमसेवीको रुपमा धेरै जनाकोर् इम्रि्रेसन, व्रिटिश कन्सुलेट, हस्पिटल आदिमा सहयोगीको काम गर्नु भएको छ । नेपाली भाषामा भन्दा अंग्रेजीमा राम्रो भाषण दिने क्षमता भएको उहां चाईनिज भाषामा पनि ज्ञान राख्नु हुन्छ । उहाले चुम्लुङ लगाय धेरै संस्थाहरुवाट सम्मान पनि पाई सक्नु भएको छ । उहाको एक छोरा मेडिकल डाक्टर छन् भने दुइ छोरी हङकङ मै वसोवास गर्दै आएकाछन् ।</div><div style="text-align: justify;">नेपालीहरुको लागि केही गर्नु पर्छ भन्ने त्रि्र मनशाय भएका उहाको स्वार्थीपन, चाप्लुसीपन पटक्कै छैन । पल्टनमा पनि आफ्नै क्षमताले उच्चपदमा पुग्नु भएको उहा नातावाद, कृपावाद, परिवारवाद,स्वार्थवादको घोर विरोधी हुनुहुन्छ ।</div><div style="text-align: justify;">यस पालीको चुनाव जितेमा उहाले नेपालीहरुको लागि धेरै कामहरु गर्ने सोच राख्नु भएको छ । उहाले हङकङेली एथ्निक माईनोरिटीहरुको विषयमा पनि कुराहरु उठान गर्नु हुनेछ । उहाको नाराहरु, योजनाहरु यस प्रकार रहेका छन् -</div><div style="text-align: justify;">१) नेपालीहरुलाई लगायत अन्य अल्पसंख्यकहरुलाई सर्वसुलभ तरिकाले हाउजिङ प्रदान गर्न पहल गर्ने ।</div><div style="text-align: justify;">२)र्इमिग्रेशन, हस्पिटल आदिमा दोभाषेको सरल व्यवस्था गरिनु पर्ने ।</div><div style="text-align: justify;">३) एथ्निक माईनोरिटीको विद्यार्थीलाई युनिभर्सिटिको अध्ययन सहज गरिनु पर्ने ।</div><div style="text-align: justify;">४) नेपाली कम्यूनिटीको हलको व्यवस्था गरिनु पर्ने ।</div><div style="text-align: justify;">५)वृद्धवृद्धाहरुलाई वृद्धाश्रम तथा अस्पताल आवत जावत तथा मेडिकल सम्वन्धमा सर्वसुलभ व्यवस्थाको लागि पहल गर्ने ।</div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">६) कुलतमा लागेकाहरुको उद्धार कार्य गर्ने आदि सान्दर्भिक विषयवस्तुहरु राखेका छन् ।</div></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">अन्त्यमा उहा हाम्रो उमेरदवार हुनुहुन्छ । हङकङवासी नेपालीहरुले सम्वन्धित क्षेत्रमा छौं भने उहालाई भोट दिऔं । क्षेत्र वाहिर भएमा पनि सम्वन्धित क्षेत्रमा वस्ने आफन्तहरुलाई, साथीभाईहरुलाई भनेर मतदान गराऔं । उहाको विजय हामी सवै नेपालीहरुको विजय हो । सेवारो ।</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-5040202769519345586?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-5105765398249658502011-10-12T07:09:00.000-07:002011-10-12T07:10:47.714-07:00<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-ADd8BZb43r8/TpWfPJyO-QI/AAAAAAAALhw/OfCxtELOOI8/s1600/sample_poster.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="400px" oda="true" src="http://1.bp.blogspot.com/-ADd8BZb43r8/TpWfPJyO-QI/AAAAAAAALhw/OfCxtELOOI8/s400/sample_poster.jpg" width="282px" /></a></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-510576539824965850?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-52852597977010705102011-10-05T05:22:00.000-07:002011-10-05T05:22:46.993-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>दिल पालुङवा लिम्वु"नेपालकुश्शा"</strong></div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>तीजको परिचय</strong></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-i88PdhT8wnE/ToxL6hTcjPI/AAAAAAAALhI/zIOPrn7h_os/s1600/DSC0063000.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" kca="true" src="http://1.bp.blogspot.com/-i88PdhT8wnE/ToxL6hTcjPI/AAAAAAAALhI/zIOPrn7h_os/s1600/DSC0063000.jpg" /></a>तीजलाई हरितालिका पनि भनिन्छ । भदौतिर पर्ने यो चाड हिन्दू महिलाहरुको मौलिक चाड हो । यो चाड आदिवासी जनजातिहरुको होईन । यो चाडमा वाहुन क्षेत्री महिलाहरु माईत जाने गर्दछन् । अनि विषेश गरेर रातीको समयमा टन्न हुने गरी खान्छन् । यस वेला विषेश परिकार दर खाईन्छ । भोलिपल्ट केही नखाई वर्त वसिन्छ । त्यसवेला महिलाहरु जम्मा भएर तीज गीत गाउने र नाचगान गर्ने गर्दछन् । वल्लवल्ल असारे कामको चटारो सकिएर थकान पनि मेटन पाएकोमा उनीहरु अति प्रफूल्लित हुन्छन् । </div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>सामाजिक चालचलन</strong></div><div style="text-align: justify;">वाहुन क्षेत्रीको सामाजिक चालचलन पनि अन्य समुदायको भन्दा केही फरक छ । महिलाको स्थान यो समुदायमा अपहेलित पाईन्छ । परिवारमा विभेद हुन्छ । त्यसमा पनि महिलाहरु वढी विभेदमा पर्दछन् । महिलमा पनि वुहारीहरु वढि विभेदमा पर्दछन् । उनिहरु कहिल्यै पनि राम्रो खान पाउदैनन् । स्वतन्त्र काम गर्न पाउदैनन् । मेलावजार जान पाउदैनन् । जुठो पुरो उनीहरुले खानु पर्दछ ।खाना खादा जहिले पनि श्रीमानले श्रीमतीलाई खाएको थालमा सानो भातको डल्ला राखिदिन्छन् । त्यही जुठो थालमा भातखाने गर्दछन् । भात पनि अघाउँजी खान पाउदैनन् । भात पनि मिठो जति ससुरा सासु र छोराहरुले खान्छन् । वुहारीलाई नमिठो दिईन्छ । त्यस्तै राती सुत्ने वेलामा श्रीमानको खुट्टा मालिस गरिदिनु पर्दछ । खुट्टा धोएर पानी खानु पर्दछ । मन खिन्न भएता पनि आफ्नो चलन सम्झेर खुसी नै हुन्छन् । वुहारीको घरमा आंत खोलेर धित मरुञ्जेल वोल्न पाउदैनन् । अझ मेलावजार जाने त कुरै नगरौं । उनीहरु प्रेमविवाह गर्न सक्दैनन् । समाजले मान्दैन । तर आजकल यो वन्धन नव पुस्ताहरुले तोड्दैछन् । यसरी महिलाहरुको स्थिती भयावह छ । तव उनीहरु तीजमा माईत गएर मनाउदा अति खुसी हुन्छन् । वर्षा एक पटक मिठो मसिनो खान पाउछन् । तसर्थ टन्न हुन्छन् । तर यो चाडको पनि मौलिकता हराउदै गएकोमा उनीहरु चिन्तित छन् । अर्कोतिर यसको गीतहरुमा परिवर्तन व्यापक भएको छ । चालचलनमा पनि परिवर्तन हुदैछ ।</div><div style="text-align: justify;">उनीहरुको अर्को चलन अनुसार रजस्वला अर्थात मीन्स भएको वेला घर परिवारवाट अलग्गै रहनु पर्दछ । उनीहरुले कसैलाई छुन पनि हुदैन । खानापानी छुन हुदैन । गाईलाई पनि छुन हुदैन । छुंदा अशुद्ध मानिन्छ । त्यसैले यो समयलाई नछुने भएको भन्ने चलन चलेको हो ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>आदिवासी महिलाहरु</strong></div><div style="text-align: justify;">वाहुन क्षेत्री महिलाहरुको जस्तो स्थिती आदिवासी जनजाति महिलाहरुमा पाईदैन । उनीहरुलाई कुनै विभेद हुदैन । श्रीमानको खुटटा धोएर पानीखानु पर्दैन । उनीहरु जे गर्न पनि स्वतन्त्र छन् । मेलावजार जहां जानपनि छुट छ । खाने कुरा अर्थात भान्सामा विभेद पाईदैन । मीन्स भएको वेलामा अरुलाई थाहा पनि हुदैन । त्यो वेला सदाझैं समानता नै हुन्छ । </div><div style="text-align: justify;">पहिले आदिवासी जनजातिका महिलाहरु तीजमा सहभागिता जनाउदैनथे । तर अचेल व्यापक मात्रामा सहभागिता जनाउदैछन् । तीजको दर भन्ने उनीहरुलाई थाहा छैन । तर उनीहरु रक्सीको चुस्कीको पार्टी </div><div style="text-align: justify;">लिन्छन् । अचम्म हङकङमा पनि जनजाति महिला विषेश गरेर मगर गुरुङहरुले व्यापक तीज मनाए । मन लाग्नेले मनाउन पाउछ तर जनजातिको चाड तीज होईन । यो हिन्दुहरुको हो । वाहुन क्षेत्रीको हो । हामीलाई यस्तै चार्डपर्वहरुले पछि पारेको भन्दछन् । तर तिनै जनजाति अगुवाहरु नै आफ्नो कुरो विर्सेर मनाउदा कति हास्यस्पद देखिन्छ । जनजाति महासंघ पनि उस्तै आफै हिन्दू धर्म संस्कारले गर्दा पछि पारिएको वताउछन् । तर तीज मनाउछन् । त्यस्तैलाई वर्षचेली आदिले पनि सम्मान गरिन्छ । आफ्नो मौलिकता, पहिचान थाहा नहुनेहरुले के हिन्दुवादको विरोध गर्नु । के संस्था चलाई रहनु ।आफ्नो मौलिकतामा रमाउनेहरु माथि किन खेलवाड गर्ने । अर्थात हिन्दुहरु पनि नेपाली नै हुन् । उनीहरुको कारण भन्दा हामी आफ्नै कारणले पछि परेको भनेर स्वीकार्नु पर्यो । नत्र खुरुक्क नैतिकतकाको आधारमा राजिनामा दिएर स्वतन्त्र भएर वस्दा हुन्छ ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>दुइचार कुराहरु</strong></div><div style="text-align: justify;">वास्तवमा जनजाति महिलाहरुले कुरा चाही नवुझे कै हुन । त्यसमा पनि गुरुङ र मगर जातिहरु पहिले देखिनै सामान्यत आफ्नो मौलिक चाडमा आँच आएका जातिहरु भएकोले उनीहरु पहिले पनि तीज मनाउथे । यही क्रम जारी हुदा अहिले व्यापकता भएको हो । तर अहिले आफ्नो धर्म संस्कारको पहिचान भईसके पछि त्यतापट्टी लाग्नुपर्ने हो । त्यो चाही हुन सकेको छैन । </div><div style="text-align: justify;">वि.सं.१८३१ तिर पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई असली हिन्दू राष्ट्र वनाउछु भनेर अभियान थालेका थिए । त्यसैले आफ्नै धर्म संस्कृति परम्परा हुने आदिवासी जनजातिहरुलाई दशैं मान्न लगाए । दशैं हाम्रो चाड होईन भनेर नमान्ने आठपहरिया र्राई रिदामा र राम्लीहाङ मारिएको थियो । पश्चिममा केही गुरुङ मगरहरुलाई पनि मारियो । वाहुन पण्डित सवै आदिवासीहरुलाई अनिवार्य चलाउन लगाए । सत्यनारायणको पुजा अनिवार्य जस्तो थियो । समय क्रममा यही हिन्दूवादीहरुले आफ्नो भाषामा त के उनीहरु कै खस पर्वते भाषामा पनि पढ्न दिएनन् । तसर्थ आदिवासीहरुको भाषा लोप भएर गयो । लोप हुन नसक्नेको विकास भएन । शिक्षाको ज्योति नपाए पछि मानिस स्वभावैले स्वांठे मुर्ख हुन्छ । आदिवासीहरुलाई पनि असभ्य भने । यसरी यीनीहरुले हेपे, नराम्रो वचनले वोलाए । सहनु पर्यो । यीनीहरु भर्खरै भारततिरवाट मुसलमानको आक्रमण खप्न नसकि नेपाल आएका थिए । विस्तारै षड्यन्त्र गर्दै आफ्नै अन्नदाता त्यहींको रैथाने आदिवासीहरुलाई आफ्नै भूमिमा कैद गर्न सफल भए । </div><div style="text-align: justify;">यसर्थ यस्तो दर्दनाक परिस्थितीवाट गुज्रेर आएको इतिहास भुलेर आज उनै दमनकारी संस्कारलाई मान्नु जनजाति महिलाहरुको तरिका के हो ? स्वतन्त्र हुँदाहुदै दासी वन्न किन चाहेको हो ? वरु आफ्नै संस्कार संस्कृतिमा रमाउन सिक्नु पर्दछ । फलाउनु फुलाउनु पर्छ । उनीहरुको संस्कारलाई सम्मान गर्दै जानु पर्दछ । विडम्वना चाही के भयो भने आफ्नो चाही ध्यान नदिने अरुको मात्रै ध्यान दिएर प्रमोट गर्ने वानी छोड्नु पर्दछ ।</div><div style="text-align: justify;">साथै हङकङ सरकारवाट तीजको नाममा वजेट ल्याउने काम संघ संस्थाले गरेर धार्मिक व्देष रोप्नु राम्रो होईन । यसको विरोध भविष्यमा हुनेछ । यदी नेपालीको लागि वजेट ल्याउने हो भने जाति विषेशकोमा नल्याई सामुदाय विषेशमा ल्याउनु पर्दछ । यसकोलागि सम्वन्धित सवैले ध्यान पुर्याउन जरुरी छ । सेवारो ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-5285259797701070510?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-776457994679196542011-10-04T06:11:00.000-07:002011-10-04T06:11:22.814-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>मन्जुल याक्थुम्बा</strong></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-Sy_MIPN8LsM/TosF5Na_keI/AAAAAAAALhE/WWuzMDXh-iU/s1600/Manjul+Yakthungba+pp.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" kca="true" src="http://3.bp.blogspot.com/-Sy_MIPN8LsM/TosF5Na_keI/AAAAAAAALhE/WWuzMDXh-iU/s1600/Manjul+Yakthungba+pp.jpg" /></a></div><div style="text-align: justify;">कैरात देशले परिचित नेपालमा आर्यहरूको आगमन अगाडि देशभरि नै र किरात प्रदेशभरि चाहिँ (साङ्गापूर्व, मेचीपश्चिम) शाहकाल अगाडि दसैँ भन्ने शब्द बिलकुल अपरिचित थियो। भारतबाट प्रबेश गर्दा आफू सँगै भित्र्याइएको दसैँलाई यी आर्य जातिकाले लाखौँ पशुपक्षीहरूको बध गरेर अविर, दही, चामलको रातो टीका र जमरा लगाई नेपालमा कैयौँ दिनसम्म मनाउने गर्छन् भने यस चाडको उत्पत्ति भएको देश भारतमा चाहिँ त्यस्तो रक्तपातपूर्ण कार्य नगरी दुर्गाको मूर्ति बनाई सात्विक पूजा अर्चना गरिन्छ। जुनसुकै विषयमा पनि कुरा प्रष्ट पार्नुपर्दा सप्रमाण उल्लेख गरिदिँदा जनमानसमा भरपर्दो विश्वास हुन्छ। अतः दसैँ भन्ने चाड किरात प्रदेशमा बलात थोपरिएको हो भन्ने कुरा निम्न लिखित ऐतिहासिक एवम् धार्मिक तथ्यले प्रष्ट पारेको छ।</div><div style="text-align: justify;">१. ऐतिहासिक तथ्य </div><div style="text-align: justify;">क) रणबहादुर शाह र ५२ सुब्बाहरूः</div><div style="text-align: justify;">पान्थर क्षेत्र भारत, सिक्किम र तिब्बतको सीमानानजिक परेकाले त्यसताका विदशी सेनाहरूबाट बारम्बार आक्रमण भइरहन्थ्यो। पान्थरका ५२ जना सुब्बाहरू भेला भएर शत्रुहरूको सामना आफैंले गर्नका लागि काठमाडौँ आई राजा रणबहादुर शाहसँग हात हतियार मागे। यङयाङ सुब्बाको नेतृत्वमा आएका ५२ सुब्बाहरूलाई राजा रणबहादुरले पनि ढाल, तरबार, खुँडा, त्रिशूल, नगरा निशान, बन्दुक, कर्नाल, शङ्ख, डमरु, नरसिङ्गा आदिकासाथ दसैँको नवमीमा मौलो थापी बलि पूजा गर्नुपर्ने दसैँया संस्कृति पनि लादी पठाएकाले ती ५२ सुब्बाहरू काठमाडौँबाट फर्केपछि दसैँमा याङरूपको टुँडीखेलमा यङयाङ सुब्बाको मातहतमा ५२ वटा मौलोहरू गाडी सम्पूर्ण हातहतियार र निशान पूजाका साथ नगरा, बाजागाजा बजाएर उत्सव मनाउने चलन बसाए ।</div><div style="text-align: justify;">तर, २०२१ सालमा भूमि सुधार लागू भएपछि आफ्नो माटोमाथिको अधिकार एकपक्षीय रूपले हनन् भएको महसुस गरी लिम्बूवान क्षेत्रमा दसैँ मान्नुको औचित्य समाप्त भयो।</div><div style="text-align: justify;">ख) रणबहादुर शाहबाट दसैँया कर असुली प्रारम्भः </div><div style="text-align: justify;">स्वस्ति श्री मन महाराजाधिराज कस्य रुक्का आगे श्री फागो राय श्री देउ राय के हिङवा खोला सिद्धिपुर वाधा खोला उत्तर तेरा बाजे, जिजुका खायल जमिन खेत प्रजा गाउँ मकुवानी हिन्दूपतिले बक्स्याको रीतिथिति दण्डकण्ड अपुताली चाक चकुई छिनहारी रहता बहता सब अङ्क माफ बक्स्याको रहेछ सो हामी पनि दसैँको भाग सुब्बा पिछे रु ५ साउन्या फागु समेत राज अङ्कबाहेक माफ गरी बक्स्यौँ हाम्रा निमकको सोझो रही आफ्ना थिति जानी भोग्य गर इति सम्बत १९३९ साल माघ वदी ६ रोज शुभम्।</div><div style="text-align: justify;">यो लिखतबाट दसैँको भाग सुब्बापिच्छे रु. ५ साउन्या फागु समेत राजअङ्क (राजकीय कर) नयाँ करप्रणाली थपिनुले (किरातहरू) लिम्बूहरू शाहीवंशी राजतन्त्रअगाडि नै दसैँ चाड मान्दैनथे भन्ने कुरा प्रष्टै हुन्छ। दसैँमा सुब्बापिच्छे रु. ५ लगाउनुको तात्पर्य अझ यसरी प्रष्ट हुन्छ, दुर्गाहाङ याक्खाराईको लेखाईबाट गैरहिन्दू प्रदेशका किरात जनसमुदायमा पनि शाही इष्टदेवी दुर्गाको पाठपूजा गराउन नवदुर्गाको महिमा स्तुतियुक्त बडादसैँलाई राष्ट्रव्यापी चाड पर्व तुल्याउने उद्देश्यले यो हिन्दू संस्कृतिलाई राज्यशक्ति लगाएर लादिएको प्रष्ट प्रमाण हुन्छ।</div><div style="text-align: justify;">राजा पृथ्वीनारायणका पालादेखि स्थानीय प्रशासनिक एजेन्ट बनाई राखिएका वल्लो र माझ किरातका अमाली, राई, मझया, जिमिदार, तालुकदार, थरी मुखिया आदि र पल्लो किरात प्रदेशका किपटिया लिम्बू सुब्बालाई बडादसैँमा पशुपक्षीको मारहानी दुर्गा पूजा गर्न प्रलोभन सहित वाध्य तुल्याइएका थिए। उनीहरूले दसैँमा आआफ्नो रैतीका घरमा काटिने बोका, खसीका फिलो दसैँ सिसार लिन पाउने र आफूहरूले दुर्गा पूजा गरी दसैँ मानेबापत रैतीबाट जिन्सी वा नगद असुल गरी खान पाउने लालमोहर गरिदिएका थिए। वि. सं. १८७७ सालमा राजा राजेन्द्रले माझ किरातका जिमिदारलाई रैतीहरूबाट बेठी बेगार (रकम वा खेतालाबापत ज्याला नदिई लगाइने काम) सिसार (टाउको वा फिलो) आदि सित्तै खान पाउनेगरी गरिदिएको लालमोहरमा एक ठाउँमा लेखिएको छः गाउँ १ को दसैँया भेडा मार वलकका बोको १ के रूपया १ खाडपूजाको घरही चावल (चामल) माना एकका हिसाबले (अमालीलाई) तिर्नु यस लालमोहरको आधारबाट सामन्ती मनोवृत्तिका राई अमाली र लिम्बूवानका सुब्बाहरूले आआफ्नो सोझा सिधा रैतीहरूबाट यस्ता दसैँया दैदस्तुर जिप्टाएर असुल गरी खाने प्रलोभनमा उनीहरूमाथि दसैँ संस्कार ठगीखाने भाँडोको रूपमा बलपूर्बक लादेर ल्याएको प्रष्ट हुन्छ।</div><div style="text-align: justify;">ग) राजेन्द्र विक्रम शाह र दसैँमा </div><div style="text-align: justify;">राँगा बोका काट्नै पर्ने टण्टाको अन्त्यः</div><div style="text-align: justify;">स्वस्ति श्री मन महाराजाधिराज कस्य रुक्का आगे अरूण पूर्व मेची पश्चिमभर लिम्बुवानका सुब्बा गैह्र जुन ४३ सालदेखि ६१ सालसम्म दसैँमा सुब्बाहरूलाई राँगा काट्नमा ट48टा लागेको थिएन। ६२ सालमा हेमकर्ण थापा सुब्बा भै आउँदा तिमीहरूले राँगा काट्न पर्छ भनी ट48टा लगाउँदा ६२ सालदेखि ट48टा लागिरहेछ अव उप्रान्त हाम्रा सावगाछले राँगा काट्न सक्दैनौँ अघिदेखि चलिआएको हाम्रै थिति चलाइ बक्स्या हामीहरू खुशी छौँ भनी काजी नरसिंह थापामार्फत् हाम्रा हजुरमा जाहेर भयो। तसर्थ अब उप्रान्त अघिदेेखि थुमथुम थिति मोहरबमोजिम लिई दसैँ गरी राँगा काट्नु सुब्बाको घरमा सक हुनेले राँगा बोका काट्नु सक नहुनेले नकाट्नु भनी थिति बाँधी बक्स्यौँ इति सम्बत १८९१ साल मिति बैशाख वदी १४ रोज ४ शुभम्।</div><div style="text-align: justify;">वि. सं. १८४३ देखि १८६१ सालसम्म दसैँमा मौलो थापी बोको बलि दिई पूजा गरेमा पनि हुनेमा वि. सं. १८६२ सालमा हेमकर्ण थापा सुब्बा भै लिम्बुवानमा गएपछि दसैँको मौलोमा सुब्बाहरूले राँगा काट्नै पर्ने ट48टा लगाएको कुरा राजेन्द्रविक्रम शाहमा जाहेर हुँदा सक्नेले राँगा बोका काटनु र नसक्नेले नकाटे पनि हुन्छ भनी लिखित प्रमाण पाएपछि मात्र राँगा बोको काट्ने झ48झटबाट सुब्बाहरू मुक्त भए तापनि दसैँया शोषण चाहिँ यथावत नै कायम भयो।</div><div style="text-align: justify;">घ) लिम्बूवानमा तिलिङ्गा आतङ्कः </div><div style="text-align: justify;">एकधर्म, एक संस्कृति, एक भाषा कायम गर्न तथाकथित एकिकरणको सिलसिलामा किरात प्रदेशमा विभिन्न एजेन्टहरू राई अमाली सुब्बाहरूबाट दसैँ बापत दैदस्तुर सरकारद्वारा असुलियो भनेे ती एजेन्टहरूद्वारा नै रैतीहरूको शोषण गर्ने कार्य पनि निर्वाध रूपमा विकसित हुँदै गयो। यो दसैँया पर्वलाई त्यसताका लिम्बुवानमा तैनाथ गरिएका (खटाइएका) तिलिङ्गाहरूले (सिपाहीहरूले) राई अमाली, सुब्बाहरूको घरको मूलढोकाको दायाँ बायाँ भित्तामा मानिसका हात खुट्टाका रक्तरञ्जित पञ्जा भए नभएको जाँचबुझ गरेर दसैँ माने नमानेको प्रमाणित गर्नु पर्थ्यो। यदि उनीहरूको घरदैलाको दायाँबायाँ भित्तामा मारको छाप लागेको नभेटिएमा त्यस्तो राई अमाली, सुब्बालाई आर्थिकदेखि शारीरिक द48ड लगायत जघन्य अपराध सरह सजाय हुन्थ्यो। अब अमाली सुभाङ्गी प्रथा किरात प्रदेशमा उन्मूलन भैसके तापनि दसैँको बेला आफ्नो घरमा मार काटिएको पशु पंक्षीको रगत हात खुट्टाको पञ्जामा लगाई दैलोको दायाँ बायाँ भित्तामा छाप लगाउने चलन भने यदाकदा अझैं पनि देखिन्छ। त्यसताका ती तिलिङ्गाहरूको आतङ्क सम्झेर लिम्बूवानका बूढापाकाहरू अहिले पनि त्यो त्राशदिपूर्ण कथाको वर्णन गर्छन्।</div><div style="text-align: justify;">ङ) दसैँ नमान्दा रिदामा र रामलीहाङ शहीद भएः </div><div style="text-align: justify;">किरात प्रदेशमा दसैँया पर्वलाई निरन्तरता दिँदै जाने सिलसिलामा श्री ३ जङ्गबहादुरको शासनकालमा धनकुटाको पालो आयो। त्यसताका छथर थुम धनकुटामा आठपहरिया राईहरूमा नेतृत्व गर्ने रिदामा र रामलीहाङ दुई साहसी पुरुषहरूले दसैँ हाम्रो चाड होइन, हामी दसैँ मान्दैनौँ भनी प्रतिवाद गरे। यो कुरा जङ्गबहादुर राणामा जाहेर भएपछि रिदामा र रामलीहाङको बध गरेर तिनका अनुयायीहरूलाई धनकुटामा रहेका सेनाद्वारा घेराउ गरी राँगा, बोका काटी ठूलो भोज गरी जमरा, टीका लगाइदिई दसैँ मान्न वाध्य गराए। तर त्यस बलजफ्ती कार्यको परिणाम ज्यादै नराम्रो निक्ल्यो। हामी सबैजना बलिदान हुन तयार छौँ तर हाम्रो संस्कार छोडेर बलात लादिएको दसैँ चाड मान्न तयार छैनौँ भनी ठूलो विद्रोह गरेपछि अर्को वर्षदेखि दसैँ चाड मान्न वाध्य गराउन सकिएन। त्यहाँका आठपहरिया किरात राईहरूले आजसम्म पनि दसैँ तिहार मान्दैनन् यिनीहरूका महिलाहरूले आफ्नो पहिरन मेख्ली (म्याक्सी जस्तो) लगाउन अझै पनि छोडेका छैनन्। मङ्सीर पूर्णेदेखि औँसीसम्म ढोल झ्याम्टा वादनका साथ नाचगान र खानपिनमा पाहुनाहरूको आदानप्रदान गरेर धुमधामले १५ दिनसम्म आफ्नो मौलिक राष्ट्रिय चाड मनाउछन्। यही चाड नै हामी समस्त किरातहरूको मौलिक राष्ट्रिय चाड पनि हो। साँच्चै भन्ने हो भने यिनै आठपहरिया किरात राईहरू मात्र किरात प्रदेशमा आफ्नो मौलिक चाडलाई बचाइराख्न सफल भएका छन्। धन्य हुन् यी धनकुटाका खाँटी आठपहरिया किरात राईबन्धुहरू – यिनीहरूको जति प्रशंसा गरे पनि पुग्दैन।</div><div style="text-align: justify;">२. धार्मिक तथ्यः </div><div style="text-align: justify;">हिन्दूहरूको वेद, बौद्धहरूको धम्मपद, इसाईहरूको बाइबल, इस्लामहरूको कुरान झैं किरातहरूको मूल धर्मग्रन्थ मुन्धुम हो। इसाई धर्ममा उल्लिखित कुरा बौद्ध धर्मावलम्बीले र इस्लाम धर्मका कुरा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले नमान्ने जस्तै ती सबै धर्महरूमा उल्लिखित कुराहरू किरात धर्मावलम्बीहरूले पनि मान्दैनन्। किनभने प्रत्येक धर्मावलम्बीले आआफ्नो धर्मको महान्तामा गर्व गर्छन् र आआफ्नो धर्मग्रन्थले निर्दिष्ट गरेको नियम तथा अनुशासनको पालनगरी जीवन यापन गरेका हुन्छन्। नेपालमा शाहकालभन्दा हजारौँ वर्ष अगाडिदेखि किरात प्रदेशमा दसैँ भन्ने चाड अपरिचित थियो भन्ने कुरा ऐतिहासिक सवुद प्रमाणहरूबाट प्रष्ट भैसकेको छ। अव धार्मिक तथ्यको आधारमा पनि यो चाड किरातहरूको थिएन, होइन भन्ने कुरा यसरी प्रष्ट हुन्छ।</div><div style="text-align: justify;">क) मुन्धुममा राम र रावणको कथा छैनः </div><div style="text-align: justify;">हिन्दू ग्रन्थ रामायणमा रावणद्वारा सीता हरण भएपछि राम र रावणको युद्धमा रामले रावणलाई बध गरी विजय प्राप्त गरेकोले सो विजयोल्लासको प्रतीक दसैँ चाड हिन्दूहरूले मनाउने गरेको कथा जोडिएको छ। हिन्दूग्रन्थका आर्य पात्रहरूको युद्धकथासँग हामी अनार्य किरातहरूको कुनै सम्बन्ध नभएको र हाम्रो मुन्धुममा कहीं पनि त्यस्तो कुरा उल्लेख नभएकोले यो दसैँ चाड किरातहरूको हुँदै होइन भन्ने प्रमाणित हुन्छ।</div><div style="text-align: justify;">ख) मुन्धुममा नव दुर्गा र महिषासुरको कथा छैनः </div><div style="text-align: justify;">हिन्दूहरूको देवी भागवत ग्रन्थमा नवदुर्गा र महिषासुरको युद्धमा महिषासुरको बध नवदुर्गाद्वारा गरिएकोले त्यही विजयोल्लासको सम्झना स्वरूप दसैँ चाड मान्न शुरु गरिएको कथा आउँछ। तर त्यस्तो कथा र नवदुर्गा महिषासुर भन्ने शब्द हाम्रो मुन्धुममा उल्लेख नभएकोले यो दसैँ चाड हामी किरातहरूको हुँदै होइन भन्ने प्रमाणित हुन्छ।</div><div style="text-align: justify;">ग) (मुन्धुममा) दसैँ शब्दै छैनः </div><div style="text-align: justify;">हामी किरातहरूको मौलिक धर्मग्रन्थ मुन्धुममा दसैँ भन्ने शब्द छदै छैन। त्यसकारण यो दसैँ चाड हामी किरातहरूको हुदै होइन भन्ने प्रमाणित हुन्छ। यो दसैँ चाड किरात प्रदेशमा शाहकालमा सरकारले बलात थोपरेको भन्ने कुरामा शङ्कै छैन। यो चाड हाम्रो हुदै हाइन भन्ने ऐतिहासिक एवम् धार्मिक तथ्यका आधारमा प्रष्ट हुँदाहुदै पनि जान्ने बुझ्नेले देखाएको सही बाटोबाट नहिँडी दनदन बलिरहेको विशाल आगोको ज्वालामा पुतली होमिए झैं हाम्रा किरात बन्धुहरू होमिन चाहन्छन् भने भीरबाट लडेको गाईलाई माङ माङ मात्र भन्न सकिन्छ काँध थाप्न सकिन्न। विवशता र वाध्यतावश् बलात भिराइएको दसैँरूपी जुवालाई फ्याँकेर आफ्नो मौलिक अस्तित्वको खोजी नगर्ने किरातलाई कसरी जीउँदो किरात भन्ने? यस प्रसङ्गमा दुर्गाहाङ याखाराई एक ठाउँमा यसरी लेख्नुहुन्छ – यो दसैँया संस्कार मान्नेवित्तिकै किरातहरू हिन्दू वर्ण व्यवस्थाको (वर्ण विभाजन भित्रको) सबैभन्दा हेय र तुच्छ शूद्रवर्णमा स्वतः गणना हुने हुन्छन्। किनकि नेपालको जनजाति, आदिबासी पश्चिमी नेपालका गुरुङ, मगर तथा पूर्वका राई, लिम्बूबाट नेपाली राजाहरूको शुभराज्याभिषेक नामक वैदिक पूजाहरूमा तयार गरिएको शाही अभिलेख अनुसार शूद्रमै गणना गरिएको प्रमाण खडा छ। यसैले अबका जनजाति, आदिवासीले आफ्नो छुट्टै अस्तित्व र आत्मसम्मान खातिर धार्मिक, सांस्कृतिक दासत्व एवम् जातीय हीनताको प्रमाणपत्र स्वरूप दसैँया “विजया टीकालाई” निधार भरी टाँसेर प्रदर्शनी गराउन चाहदैनन् भने त्यो उनीहरूको आस्थाको कुरा हो। उनीहरू दसैँमा टीका नलगाउन स्वतन्त्र छन्। उनीहरूको यस्तो आचरणमा अरूले विरोध र आश्चर्य मान्नु पर्ने उचित देखिँदैन। उनीहरू हिन्दू बनेर “शूद्र वर्गमा” नै रही अझै ब्राम्हणपूजन गरिरहुन् भन्ने स्वघोषित हिन्दू उच्च जातिका मानिसहरूबाट दुराशय राखिनु पनि हुन्न।</div><div style="text-align: justify;">आफूलाई मन परेको कुनै पनि धर्म संस्कार ग्रहण गर्ने नैसर्गिक अधिकार र स्वतन्त्रता प्रत्येक ब्यक्तिलाई छ। तर बिवशता र बाध्यतामा पारेर आफ्नो धर्म संस्कार अरूलाई बलात लाद्ने अधिकार कसैलाई छैन। आफ्नो अस्तित्वको खोजी गर्नु प्रत्येक ब्यक्तिलाई अधिकार छ। दसैँलाई बहिस्कार गर्नु हामी कसैलाई भन्दैनौँ तर दसैँ हामीमा बलात् लादिएको हो र यो चाड हाम्रो थिदै थिएन, हुँदै होइन भनी सबुत प्रमाणका साथ ठोकुवा गर्ने अधिकार हामीलाई छ। अतः ऐतिहासिक एवम् धार्मिक तथ्य तथा सबुत प्रमाणका आधारमा दसैँ चाड हामी अनार्य जनजाति, आदिवासी किरातहरूको थिदैथिएन, हुदैहोइन भन्ने कुरा किरात लगायत सम्पूर्ण जनजाति, आदिवासी बन्धुहरूले बुझदिनु पर्‍यो, मनन् गरी दिनु पर्‍यो, प्रत्येक जनजाति, आदिबासीको घरदैलोमा सन्देश पुर्‍याउनु पर्‍यो।</div><div style="text-align: justify;">१.माथि उल्लिखित अकाट्य प्रमाणहरूको आधारमा दसैँ चाड हामी किरातहरूको थिदैँथिएन हुँदै होइन भन्ने निष्कर्षमा पुगिएकाले नै हामीमा बलात् लादिएको हिन्दूमात्रको दसैँ चाड मान्न हामीले २०४६ सालदेखि नै छोड्दै आएका हौँ। यो कार्य पूर्वाग्रह, घृणा र द्धेषवश भएको होइन। किनभने यस देशका सम्पूर्ण जात/जाति र धर्मावलम्बीहरूसँग सदभाव कायम गरेर राष्ट्रिय विकासको मूल प्रवाहमा योगदान पुर्‍याउने भन्ने चुम्लुङको मूल नीति छ। त्यसैले हामीले दसैँ बहिस्कार पनि भनेका छैनौँ। मान्नु नमान्नु आफ्नो स्वेच्छाको कुरा हो। तर दसैँ चाडचाहिं हाम्रो थिदैँथिएन हुँदैहोइन भनेर ठोकुवाका साथ भनेका छौँ, भन्छौँ पनि।</div><div style="text-align: justify;">२.आफ्नो मौलिक चाड हुँदाहुदै हिन्दू मात्रको दसैँचाड किरातहरूले मान्नै पर्छ भन्ने छैन भने हामीले आफ्नो चाडलाई महत्व दिँदा हिन्दूहरू रिसाउनु पर्ने कुरा पनि छैन। नजान्दाको अवस्थामा वालकले फोहोर टिपेर मुखमा हाल्छ तर ऊ जान्ने बु137ने भएपछि फोहोर टिपेर खाँदैन। त्यस्तै कति कुरा हामीले लहै लहैमा अङ्गाल्यौँ भने कति कुरा वलात् पनि ग्रहण गर्नबाध्य भयौँ। अव हामीले कुरा बुझ्यौ । आफ्नो बाटो लाग्यौँ। किरात प्रदेशमा बस्ने कुनै पनि अल्पसङ्ख्यक हिन्दूलाई हामीले हाम्रो किरात चाड मान्नु पर्छ कहिल्यै भनेनौँ र भन्दैनौँ पनि। तर किरातहरूले जानीबुझी दसैँ मान्न छोड्दा यी हिन्दूहरू किन रुष्ट हुन्छन् र नाना भाति प्रसङ्गहरू जोडेर किरातहरूप्रति दुराशय ओकल्छन्? यस कार्यले उनीहरूको असहिष्णुता, अमिलनसारिता र विखण्डनवादी नीति छर्लङ्गिगएन र?</div><div style="text-align: justify;">३. परंपरादेखि हामीले मानी आएको मङ्सिर पूर्णिमामा पर्ने लिम्बूहरूको ‘चासोक तङनाम’ राईहरूको ‘साकेला’ याख्खाहरूको ‘चासुवा’ र सुनुवारहरूको ‘फोलष्याँदर’ मौलिक किरात चाड (न्वागीपूजा)लाई किरात चाड मनाउन त्रयोदशी, चतुर्दशी र पूर्णेसम्म ३ तीन दिन किरात चाड घोषणा गरी अधिराज्यव्यापी विदादिने व्यवस्थाको लागि चारै किरात संस्थाहरूको संयुक्त प्रयासमा को सरकार समक्ष माग प्रस्तुत गरिएकोमा मङ्सिर पूर्णेका दिन एक दिन मात्र अधिराज्यका सम्पूर्ण किरात धर्मावलम्बीहरूलाई विदा दिनेगरी को सरकारबाट किरात चाडको घोषणा भएको कुरा २०५८ साल पुस १४ गतेको विभिन्न सञ्चार माध्यम र ख48ड ५१ संख्या ५० नेपाल राजपत्र भाग ४ मिति २०५८/१२/२६ को राजपत्र समेतबाट प्रचारप्रसार भएको कुरा सर्वविदितै छ।</div><div style="text-align: justify;">४. विभिन्न जातजाति/जनजाति आदिवासी र उत्पीडित/ दलितहरूको साझा फूलबारी हाम्रो नेपालमा सत्ताधारी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि अनगिन्ती चाडहरूले मान्यता प्राप्त गरिरहेकै छन्। त्यसमा पनि गौरापर्व मनाउन सुदुर पश्चिमेली हिन्दूहरूले थप १ दिन छुट्टै विदा पनि पाएका छन्। प्रजातन्त्रको पुनर्वहाली भए पश्चात तराईबासीहरूले ‘छठपर्व’ इस्लामहरूले ‘इद पर्व’ भोटे, सेर्पा, तामाङ, गुरुङहरूले ‘ल्होसार पर्व’ मनाउन १/१ दिन विदा पाएजस्तै हामी किरात धर्मावलम्बीहरूले पनि किरात चाड छुट्टै विदा पाउँनु पर्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-77645799467919654?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-40273774912596140982011-10-04T06:05:00.000-07:002011-10-04T06:05:57.151-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>डम्बर चेम्जोङ</strong></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-c9-DoWeK0mM/TosEm-_b14I/AAAAAAAALhA/7mjwaCopS_s/s1600/Dambar+Chemjong.JPG" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" kca="true" src="http://2.bp.blogspot.com/-c9-DoWeK0mM/TosEm-_b14I/AAAAAAAALhA/7mjwaCopS_s/s1600/Dambar+Chemjong.JPG" /></a></div><div style="text-align: justify;">दसैंजस्तो चाडपर्वलाई राजनीतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक अनेक कोणहरूबाट हेर्न अथ्र्याउन सकिन्छ । दसैंलाई चाडपर्व मान्नुअघि चाडपर्व भनेको के हो ? यसमा मूलतः के गरिन्छ भन्ने जान्नु उपयुक्त हुन्छ । कुनै नेपाली सामाजिक सांस्कृतिक समूहले दसैं सामाजिक रूपमा मात्र मनाउँछन् कि धार्मिक सांस्कृतिक तहमा समेत मनाउँछन् भनी बुझ्न सकियो भने दसैंको अर्थ सम्पूर्णतामा खोज्न सकिन्छ जस्तो लाग्छ । अझ मानवशास्त्रीहरु त चाडपर्वमा वा समाजहरूमा सम्पन्न गरिने विभिन्न पूजा-आजाहरूको राजनीतिक अर्थ र प्रयोजन हुन्छ भन्दछन् र सोहीअनुरूप अध्ययन गर्दछन् । कस्तो खाले मानवीय सम्बन्धहरूलाई सामाजिक भन्ने ? कस्तो खाले मानवीय क्रियाकलापहरूलाई धार्मिक भन्ने ? अनि कस्तोलाई सांस्कृतिक ? र कस्तोलाई राजनीतिक भन्ने सवाल पनि हामीसँग छँदै छ । अझ भन्ने हो भने नेपाली भाषामा वा समाजमा 'राजनीतिक' शब्दको अर्थ संकुचनले होला 'राजनीतिक दल'हरूको चलखेल र उछलकुदलाई मात्र 'राजनीति' भनी बुझ्ने चलन आम मानिसहरूमा छ । तर शक्ति र सत्तालाई हेर्ने, बुझ्ने, महसुस गर्ने तरिका र तिनका अर्थबोध विभिन्न समाजहरूमा आ-आफ्नो विशिष्टतापूर्ण हुन्छ । उदाहरणतः लिम्बू समाजमा शक्ति र सत्ताको पूजा आराधना व्यक्ति, परिवार, समाज सबै तहमा हिन्दु जातीय चलनभन्दा नितान्त फरक ढंगले हुन्छ । यसरी दसैंको मानवशास्त्र भनेको उल्लेखित पाटाहरूबाट हेर्दा दसैं कस्तो देखिन्छ र दसै मान्ने मनाउने प्रक्रियाले समेत विभिन्न समाजमा कस्तो सामाजिक राजनीतिक सम्बन्ध निर्माण गर्दै लान्छ भनी बुझ्नु हो । </div><div style="text-align: justify;">आफू काम गर्ने थलोमा लामो बिदा पर्नाले घरपरिवार र नातागोता कुटुम्बसँग भेटघाट गरिने पक्ष, आरामले बस्ने, मीठो मसिनो खाने नयाँ र राम्रो लाउने, छरछिमेक घुम्दै भेट्दै सँगै खाने, तास खेल्ने, पीङ बनाउने-खेल्ने, मनोरञ्जन गर्ने, शुभकामना औ आशिर्वाद थाप्ने, विवाहित छोरी चेली कोसेली-पात बोकी माइत आउने वा नयाँ ज्वाइँ ससुराली जाने आदि पक्षहरू चाडपर्वका सन्दर्भमा सम्पन्न हुने सामाजिक पक्ष हुन् तर यसले मात्र चाडपर्वको सारभूत परिभाषा समेट्दैन । </div><div style="text-align: justify;">पूजा-अर्चनाजस्ता कुरा चाडपर्वको धार्मिक सांस्कृतिक महत्त्वपूर्ण पाटो हो । चाडपर्वमा इष्ट द्यौ-द्यौताहरूको पूजा-अर्चना वैयक्तिक, पारिवारिक र सामूहिक एवं समुदायगत तहमा समेत सम्पन्न गरिन्छ । दसैंको पनि धार्मिक र सांस्कृतिक सारभूतता नौ दिनसम्म सम्पन्न गरिने विभिन्न शक्तिदेवीहरूको पूजा अर्चनाले प्रस्ट्याउँछ । धार्मिक सांस्कृतिक हिसाबले 'दसैं हिन्दु मात्रको महान् पर्व' भन्नु ठीक हो । नेपालमा आम आदिवासी जनजाति समाजहरूमा आ-आफ्नो सामूहिक धार्मिक सांस्कृतिक आस्था सम्बद्ध शक्ति देवीदेउताहरूको पूजा-आराधनासहित दसैं मनाउने चलन देखिँदैन । </div><div style="text-align: justify;">माथि नै लेखियो- चाडपर्वमा राजनीतिक सत्ता र शक्तिको पूजा पनि गरिन्छ । नेपालमा दसैंमा देख्न पाइने सत्ता र शक्ति सम्बद्ध पूजा-आजा र मूलतः सत्तासीनहरूले राँगा लगायत पशुको बलि दिने कुरा चाडपर्वको राजनीतिक पक्षको ज्वलन्त उदाहरण हो । दशैंको यो पक्षले भने शासक तथा शासित दुवै वर्गलाई समेट्छ । राजनीतिक रूपमा दसैं भनेको विगतको गोरखाली हिन्दु राजनीतिक सत्ताको औचित्यको पुष्टि, त्यस सम्बद्ध शक्ति देवीदेउताहरूको पूजाअर्चना हो । गोरखाली राजनीतिक सत्ता र शक्ति विस्तार प्रक्रियाको इतिहासलाई दसैंको धार्मिक पूजा-आजा र राँगाको बलि दिने व्यवस्थाले प्रतीकात्मक ढंगले व्यक्त गर्दछ । </div><div style="text-align: justify;">दसैंका लागि गोरखाबाट काठमाडांै फूलपाती भित्र्याउनु, सत्तासीनहरू र अझ सेनाका खास तहको अधिकृतभन्दा माथिकाले अनिवार्य रूपमा राँगाको बलि चढाउनु आदिले गोरखा राज्यको विस्तार र हैकमलाई धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा औचित्य प्रदान गर्ने मात्र होइन कि गोरखाली अधीनस्थता अस्वीकार गर्नेहरूलाई राजनीतिक रूपमा बलि चढाइने प्रतीकात्मक तर पूर्णतः राजनीतिक सन्देश फैलाउँछन्, बलिमा चढाइएका पशहरूले । </div><div style="text-align: justify;">मानवशास्त्री डेभिड होमवर्गले दसैंमा राँगाहरूको बलि दिने कुरा रूप पक्षमा धार्मिक देखिए पनि सारमा सत्ताधारी राज्य पक्षले अधीनस्थ क्षेत्रमा पठाएको राजनीतिक सन्देशको रूपमा अथ्र्याएका छन् । जुनसुकै तहका सत्ताधारीहरूको हातको टीका थाप्नुलाई सांस्कृतिक रूपमा आशिर्वाद लिनुको अर्थमा बुझिए पनि राजनीतिक रूपमा भने अधीनस्थता स्वीकार गर्नु हो, हरेक साल टीका थाप्नु भनेको त्यही अधीनस्थताको नवीकरण गर्नु हो । </div><div style="text-align: justify;">अधीनस्थतालाई नरम शैलीमा अभिभावकत्वको अर्थमा पनि बुझाइने गरिन्थ्यो स्कुले विद्यार्थीलाई विगतमा । स्कुलमा दिनभर घोक्नुपर्ने पाठले भन्थ्यो- 'आमाभन्दा ठूला, बाबाभन्दा ठूला, सबैभन्दा ठूला, राजा नै हुन् ठूला...।' हामी कतिपय यही चिन्तन धरातलमा उभिएका छौं । हिन्दु राजाहरूका अधीनस्थता, अभिभावकत्व मानिरहेको भए र उनीहरूले दसैंमा दिने गरेका आशिर्वाद लागिरहेको भए नेपालमा यो राजनीतिक अवस्था स्थापित हुन सक्थ्यो ? तर आज पनि कति स्कुले पाठ्यपुस्तकमा यस्तै सन्देश छैनन् भन्न सकिन्न । </div><div style="text-align: justify;">मान्छेहरू दसैं मानिरहेका हुन्छन् एकातिर भने अर्कातिर दसैंले पनि मान्छेहरूलाई मनाइरहेको हुन्छ । तात्पर्य, मान्छेहरूले एक वा अर्को रूपमा दसैं मान्ने वा नमानेर 'मान्ने' क्रममा दसैंको प्रभाव विभिन्न समाजहरूमा भिन्नाभिन्नै सांस्कृतिक, राजनीतिक, सामाजिक, धार्मिक हिसाबले पर्दै जान्छ । तसर्थ दसैंले समेत नयाँखाले सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक सम्बन्ध र अभ्यासहरूको पुनउत्पादन गर्दै लान्छ समाजहरूमा । यो कुरा व्यक्तिहरूले समाज निर्माण गर्दछन् साथै समाजले पनि व्यक्ति निर्माण गर्दछ भने जत्तिकै सजिलै बुझिने कुरा हो । </div><div style="text-align: justify;">दसैं मनाउनेहरू मात्र होइन 'दसैं हाम्रो होइन, यो हामीमाथि थोपरिएको हो, हामी यसको बहिष्कार गर्छौं' भनी दसैं नमनाउनेहरूले समेत राजनीतिक अर्थमा दसैं मानेझैं बुझ्न सकिन्छ । उदाहरणतः कुनै माग राखी अनसन बस्नेहरूले समेत राजनीतिक अर्थको पोषण वा खुराक प्राप्त गरिरहेका हुन्छन् । त्यसैले जसरी दसैं मनाएर विशिष्ट तहको विशिष्ट आध्यात्मिक भौतिक अर्थबोध महसुस गरिन्छ , त्यसैगरी बहिष्कार गरेर वा नमनाएर पनि त्यही खाले राजनीतिक मूल्यको महसुस र प्राप्ति हुन्छ । यसर्थ दसैंले सबै नेपालीलाई एकै ढंगले समेट्दैन । कसैले हिन्दुहरू मात्रको महान् चाड भन्छन् त कसैले नेपालीहरूको महान् चाड भन्छन् । यति मात्र होइन आदिवासी जनजातिहरूमा कतै हिन्दु राज्यकालीन राजा तथा राणाहरूका हैकम र हुकुमका कारणले र कतै छिमेकीहरूका सिको गर्नाले समेत दसैं मनाउने परम्पराको थालनी भएको देखिन्छ । उदाहरणतः लिम्बूवानमा स्थानीय तहका सत्ताधारी लिम्बू सुब्बाले बलि चढाएर दसैं मान्नै पर्ने हुकुम राजा रणबहादुर शाहको पालामा भएको थियो । </div><div style="text-align: justify;">दसैंमा बलि दिएको पशुको रगतको पञ्जाछाप घरको भित्तामा हानिराख्नुपर्ने हुकुम थियो लिम्बू सुब्बाहरूलाई । बलि पशुको रगतको पञ्जाछाप भए/नभएको निरीक्षण गर्न गोश्वारा, गौंडा अड्डाबाट डोर खटिएर आउँथे तत्कालीन लिम्बूवानमा । दसैं नमानिएको, पशुबलि नदिइएको भेटिए सजायको भागी हुन्थे लिम्बू सुब्बाहरू । यसरी लिम्बू सुब्बाहरूमा दसैंमा पशुबलि दिने क्रम विगतमा देखिएको हो । लिम्बूहरूको सामूहिक भू-स्वामित्व प्रणालीको व्यवस्थापन र निरन्तरता खातिर किपटिया सुब्बाहरूले हिन्दु राज्यको संयन्त्रको स्थानीय इकाईको रूपमा समेत जिम्मेदारी लिनुपरेको सन्दर्भमा गोरखाली राज्यको अधीनस्थताको प्रतीकात्मक स्विकारोक्ति दसैंमा चढाइने पशुबलिमार्फत् नै भइरहेको बुझिन्छ । </div><div style="text-align: justify;">अझ लिम्बू सुब्बाहरूबाट पनि उनीहरूका किपटअन्तर्गतका घरधुरीहरूले आशिर्वाद र अभिभावकत्व ग्रहण गर्ने र स्थानीय शासकीय अधीनताको नवीकरण गर्ने अवसर दसैं नै थियो । भूमिसुधार ऐनले लिम्बूहरूको किपट भूमि व्यवस्थाको अन्त्य गरेपछि स्थानीय तहमा सत्तासीन लिम्बू सुब्बाहरूको पनि अधिकार समाप्त भयो र लिम्बू सुब्बाहरूले दसैंमा पशुबलि दिने काम बन्द गरे अर्थात् राजनीतिक रूपमा दसैं मान्ने काम एक प्रकारले बन्द गरे । यसरी विगतमा लिम्बूहरूले दसैंमा पशुबलि दिने कुरा सोझो रूपमा नै गोरखा हिन्दु राज्य निर्माण र त्यसको अधीनस्थतासँग सम्बन्धित बुझिन्छ । लिम्बूहरू हिन्दु धर्मावलम्बी होइनन् त्यसैले लिम्बूहरूका निमित्त दसैंले धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ राख्दैन । उनीहरूको मुन्धुम, फेदाङवा/मा, येवा, साम्बा आदिले दसैंको प्रसंग ल्याउँदैनन् । उनीहरूको इष्ट द्यौ-द्यौतको पूजा-अभ्यर्थना गर्ने पनि होइन दसैंमा । त्यसैले अन्य समाजहरू र राज्यको प्रभावका कारण लिम्बूहरूमाझ पनि सामाजिक रूपमा दसैं मान्ने चलन सुरु भएको हुनसक्छ विगतमा । विवाह गरेर गएका छोरीचेली कोसेलीपातको भारी भरियाहरूका साथ दसैंमा नै माइत आउने चलनको सुरु भएको जस्तो लाग्छ । </div><div style="text-align: justify;">लिम्बूको कोसेली भन्नु के छ र ? ढाकरमा फूलहरूले सिंगारिएको सिंगो सुगुर, गाग्रोभरि रक्सी र थरीथरीका मासु र तरकारीका चेप तथा टपरीहरू आमा-बा अथवा मूलघरका लागि । अनि सुंगुरका फिला र करङहरू छुट्टै पेरुंगो/चेपहरूमा च्यापेर र साना-साना मट्याहरूमा समेत रक्सी र फिलिंगे, गुन्द्रुक, सिमी, भटमास आदि अचारका टपरीहरू आपmनो नजीकका नाताहरूका लागि नभई नहुने । नाताभित्रको तह अनुसारको कोसेली भएन भने, सुंगुर गतिलो भएन भने, रक्सीको गुणस्तर राम्रो भएन भने खासखुसे कुरा काट्ने त छँदै छ । युवावयमा मैले देखे भोगेको दसैं लिम्बूवानको मेरो गाउँमा यस्तै थियो । सबै लिम्बूहरूमा होइन तर स्थानीय सत्ता-सुख-भोग गरिरहेका वा मूलतः किपटिया लिम्बूमा सेतो टीका थाप्ने र टीका लगाइमाग्न आउनेलाई पनि सेतै लगाइदिने चलन थियो । </div><div style="text-align: justify;">वास्तवमा हिन्दुहरूले जुठो जातको र अभक्ष मानेको अझ बाहुनले छुनै नहुने पशु संुगुर सिंगारेर, त्यसैलाई सबैभन्दा अभीष्ट भोजन मानेर, उतिबेला हो भने बाहुनले चलाउनै नहुनेे रक्सी चलाएर, हिन्दु जातीय चलनमा अभिभावकको मृत्युको आशौच र अशुद्धिको प्रतीक सेतो रङको टीका थापेर लिम्बूहरूले दसैं मान्नुको ध्वन्यात्मक अर्थ के हुन सक्ला ? लिम्बूले रूप पक्षमा दसैं मानेकै देखाएर यसैको माध्यमबाट सारभूत अर्थमा हिन्दु राज्य र धर्मको विरोध वा खिल्ली उडाएको देखिँदैन र ? </div><div style="text-align: justify;">आज दसैंको सन्दर्भलाई लिम्बूहरूले तीन ढंगले लिन्छन् जस्तो लाग्छ- पहिलो दसैं बहिष्कार, दोस्रो बहिष्कार पनि नगर्ने र नमनाउने पनि, तेस्रो दसैं सामाजिक रूपमा मनाउने । यी तीनै पक्ष एक वा अर्को रूपमा दसैं प्रभावित नै हुन् किनभने दसैंको मानवशास्त्रीय अध्ययनले लिम्बूहरू र गोरखा हिन्दु राज्यबीचको राजनैतिक-ऐतिहासिक सम्बन्धको एउटा पक्ष बुझ्न सकिन्छ ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">(मानवशास्त्री चेम्जोङ त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गर्छन् ।)</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-4027377491259614098?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-26584248028842602862011-09-08T08:07:00.000-07:002011-09-08T08:07:32.436-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>दिल पालुङवा लिम्वु "नेपाल कुश्सा"</strong></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-rkzOf-YgzJI/TmjaEgg0Z8I/AAAAAAAALfk/3vxjNbb3ueY/s1600/DSC0063000.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" nba="true" src="http://4.bp.blogspot.com/-rkzOf-YgzJI/TmjaEgg0Z8I/AAAAAAAALfk/3vxjNbb3ueY/s1600/DSC0063000.jpg" /></a></div><div style="text-align: justify;">चरम क्रान्तिकारी पार्टी माओवादीलाई पनि अलमल्याएर थचार्न सफल कांग्रेस र एमाले अहिले एउटै ड्याङमा लामवद्ध लागिरहेका छन् ।उही कोही सप्रेको कोही कम सप्रेको मात्र फरक हो । संविधान निर्माण गर्न जनताहरुले खुसीसाथ पठाएकाहरु अहिले संघीयता, शासनको स्वरुप, निर्वाचन प्रक्रिया आदिमा नराम्ररी अल्झेर वसेका छन् । यसमा ठूलो भूमिका वाहुनवादले खेलेको छ । नेपालमा विभिन्न आदिवासी जनजातिहरु छन् । उनीहरु पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखिनै पाखा पारिदै ल्याईएको थियो । यो क्रम अझै जारी छ । राणा कालमा आदिवासी जनजातिहरुलाई पढ्न दिईएन । जंग वहादुर राणाले जहानिया शासनको फाईदा राम्ररी लिए । त्यसैको क्रेडिट स्वरुप अहिलेसम्मै राणाहरु बाँचिरहेकाछन् । वि.स. २००७ साल पछि वि.सं.२०१७ सम्म जननिर्वाचित सरकारले अधिकार पाएतापनि उप्रान्त महेन्द्रको निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थाले एउटै भाषा, एउटै भेषको निती ल्याएर आदिवासी जनजातिहरुलाई अंध्यारोमा थुनेर राखे । वि.सं. २००७ सालका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका हस्तीहरु आदिवासी मूलकै थिए । जस्तै जि.वि. याक्थुङवा, वि.वि. चेम्जोङ लगायत धेरै लिम्वुहरु थिए । उनीहरु सवै भारतमा पढेलेखेका शिक्षित थिए । त्यस्तै नारदमुनी थुलुङ, राम प्रसाद र्राई आदिहरु र्राई समुहका थिए । त्यस्तै पश्चिम पट्टीका गुरुङ, मगर, थारु आदि थिए । वि.सं. २००७ को क्रान्ति लिम्वुवानमा व्यापक भएको थियो । तर्सथ कांग्रेसले लिम्वुवानवाट राणाहरुको शासन ध्वस्त पारेर लिम्वुवान प्रान्तिय सरकार गठन गर्न वाध्य भएको थियो । कांग्रेसमा लाग्ने लिम्वुहरु वाहेक कतिपय लिम्वुवानवादीहरु आफ्नै लिम्वुवानवादी संगठन खोलेर लिम्वुवान स्टेटको माग गर्दै लड्नेहरु पनि थिए । त्यसमध्ये उल्लेखनीय रुपमा विजय वहादुर लिम्वुको नाम आउछ । उहाको एक समुह तेरथुम पाचथरको सरकारी प्रहरी पोस्टहरु ध्वस्त वनाउदै इलाम हान्ने क्रममा मंगलवारेभन्ने ठाउमा राणा कांग्रेसको फौजसंग लड्दा एकै ठाउमा १३ जनाजति हताहत भएका थिए । त्यहादेखि लिम्वुवान स्टेटको अभियान क्रमश निस्तेज भयो । यद्धपी लिम्वुवानमा कांग्रेस ल्याउन लिम्वुहरुले ठूलो योगदान गरेका थिए । तर उनीहरुले मान्दै ल्याएका नेता विपीले राज्यरजौटा उन्मूलन ऐन ल्याएर लिम्वुहरुलाई लोप्पा ख्वाए । उनीहरु कांग्रेससंग विमुख भए । अनी महेन्द्रको पालामा महेन्द्रले केही गर्ने आश देखाउदै लिम्वुहरुलाई शाहवंशव्दारा दिएको लालमोहरको निरन्तरता गर्दै वि.सं. २०१७ मा नविकरण गरे । लिम्वु आदिवासीहरु अति खुसी भए । तर वि.सं.२०२१ मा भूमिसुधार भन्दै लिम्वुहरुको किपट उर्डाईदिए । राजनिती रुपमा लिम्वुहरु अति कमजोर वनाईए । यही क्रम अन्य आदिवासी जनजातिहरुमा भयो । यद्धपी फकाउनको लागि महेन्द्रले सानातिना हैसियत रहेको मन्त्री वनाए । तर एक भाषा भेष र धर्मको कारण आदिवासी जनजातिहरु अझ पछि पर्दै गए । किनकी भाषा र धार्मिक समस्याले उनीहरु अगाडि वढ्न सकेनन् ।</div><div style="text-align: justify;">इतिहासमा यसरी गुज्रदै आएपछि अहिलेसम्म उही परिपाटी चलिरहेको छ । देश अहिले वाहुन जातिय एकाधिकारमा नराम्ररी फसेको छ । आदिवासी जनजातिहरु पनि आफ्नो हितको लागि संर्घषरत छन् । उनीहरु पनि कहिले समानुपातिक भन्दै कहिले समावेसी भन्दै अहिले आएर संघीय शासनको वकालत गरिरहेका छन् । </div><div style="text-align: justify;">आदिवासी जनजातिहरु अहिलेसम्म सत्तामा नभएकोले माग कर्ताको रुपमा रहेका छन् । सत्तामा वाहुनक्षेत्रीहरु रहेका छन् । तर एउटा यथार्थचाही के रहेको छ भने संघीय राज्यमा अहिलेजस्तो हाली मुहाली उनीहरुले गर्न पाउदैनन् । उनीहरु उच्च पदमा पुगेतापनि संविधान संमत काम गर्नुपर्ने हुंदा वाहुनवादीयता उन्मुख हुदैन । तर्सथ सत्ताको स्वाद चाखेका यी जातिहरु सधैभरी सत्ता आफ्नो मुठ्ठीमा राख्न चाहान्छन् । संघीय शासन व्यवस्थामा आफ्नो जातिय एकाधिकार नहुने हुनाले उनीहरु अहिलेनै धेरै प्रधानमन्त्री हुन चाहिरहेका छन् । पालैपालो प्रधानमन्त्री भएर धेरै वाहुनहरु प्रधानमन्त्री या सत्ता चलाएको इतिहास वनाउन चाहन्छन् । त्यस्तै धेरैजना सरकारी उच्च ओहोदाको कर्मचारी हुन चाहान्छन् । सत्ताको वागडोर, सरकारी ढुकुटीवाट पुस्तौपुस्ता पुग्ने सम्पत्ति आर्जन गर्नु उनीहरुको उद्धेष्य रहेको छ । यसमा उनीहरु केही हदसम्म सफल हुनेछन् तर अती हुन थालेपछि जनताले उनीहरुलाई वढार्नेछन् । तवमात्र खांटी प्रजातन्त्र, समाजवाद नेपालमा आउनेछ । जुन समयले आफै ल्याउनेछ । </div><div style="text-align: justify;">नेपालमा भएको वाहुनवादको जरो दह्रो छ । पहिला यही वाहुनवादले राजतन्त्र टिकाएको थियो । राजतन्त्रलाई यही वाहुनवादलेनै ढाल वनाएका थिए । जनजातिहरुसंग सामिप्य राख्न चाहने राजतन्त्रलाई उनीहरुको एकलो पेवा वनाएर खस भाषा, हिन्दू धर्म संस्कार संस्कृति आदिवासी जनजातिहरुमा लादे । वाहुनवादी राणाहरुको पालामा वाहुनले पढ्न हुने आदिवासी जनजातिहरुले पढ्न नहुने वनाए । पढेमा जिब्रो थुतिदिने हात काटिदिने यीनै हुन् । अन्धकारमा वस्न वाध्य आदिवासी जनजातिहरु थिए । वाहुनवादीहरुलाई स्वर्ण युग थियो । आदिवासीहरुको भाषा, लिपी धर्म संस्कारलाई आर्यघाटमा यीनैले पुरयाए । आफ्नो भाषा वोल्न देओ, आफ्नो कर्म गर्न देओ, आफ्नो धर्म संस्कार मान्न देओ भन्दा कति आदिवासीहरुलाई झुन्डयाएर मारियो, कतिलाई काटेर मारियो । कतिलाई गोली हानेर मारियो । कतिलाई विदेश भाग्न वाध्य वनाईयो ।</div><div style="text-align: justify;">वि.सं १८३१/३२ तिर लिम्वुवान र गोर्खाको सहमति सहन नसकेर विद्रोह गर्ने लिम्वुहरुलाई खोजीखोजी यातना दिन तथा मार्न थालिएपछि ३२००० जति लिम्वुहरु लिम्वुवान छोडेर वाह्य मुलुक गएको कुरा लिम्वुवानमा व्यँप्त छ । त्यस्तै विचविचमा लिम्वुहरुको अधिकारको लागि आवाज उठाउनेहरुलाई विभिन्न अमानवीय तवरले यातना दिईएको छ , मारिएको छ । विदेश पलायन हुनु परेको छ । खम्वुवान, तमुवान, मगरात, ताम्वासालिङतिर पनि यो प्रपञ्च भएको थियो । </div><div style="text-align: justify;">यसरी नेपाल एकल वाहुनवादी राज्यशासन व्यवस्थामा हुर्केर आएको दृष्टान्त छ । वाहुन क्षेत्रीहरु सत्ताको वागडोर थाम्ने हुदा आदिवासी जनजातिहरुभन्दा दौडको हिसावमा १०० मीटरमा ९५ मीटर अगाडि छन् । त्यसैले यो दौडमा तत्काल आदिवासी जनजातिहरुले जित्छु भनेर हुदैन । यो दौडलाई संघीय शासन व्यवस्थाले मात्र प्रतिस्पर्धामा ल्याउन सक्छ । यस व्यवस्थामा पनि तुरुन्तै प्रतिस्पर्धा हुन सक्दैन । केही समय लाग्छ । तर यी वाहुनवादीहरु एकात्मकवादी पनि हुन-उनीहरु संघीय प्रणाली चाहदैनन् । आफ्नो खाईपाईलाई आएको कुरा अरुसंग वांड्न चाहदैनन् । समाजवाद,समानतावाद उनीहरुमा छैन । आदिवासी जनजातिहरु मिलेर वांडेर खाऔं भन्दछन् । उनीहरु आफ्नो किन दिन्छन् र ? यो मानवीय स्वभाव पनि हो । तर सदा र्सवदा संगै वसेर अघि वढ्ने हुदा सवैले मिलेर काम गर्नु पर्दछ । यो क्रमको शुरुवात पनि हाम्रो देशमा हुन थालेको छ । जो वाहुन क्षेत्री हाल नयां पुस्ताका छन् । उनीहरु वाहुनवादलाई आत्मासाथ नगरेर समानतावादमा विश्वास राख्ने छन् । वाहुनवादको विरोध गर्दछन् । वाहुनवाद भनेको वाहुन क्षेत्रीलाई जातिविषेमा भनिएको होईन । यो भनेको मै खाऔं, मै लाऔं, मै मात्र मोज गरौं अरुलाई जे सुकै होस भन्ने विचार सिद्धान्तनै वाहुनवाद हो । यस्तो वाहुनवाद हिन्दूवादवाट पथ प्रदर्शित भएको हो । यही वादको कारण माओवादी जस्तो क्रान्तिकारी पार्टी पनि एमाले र कांग्रेसले वोकेको वाहुनवादमा फसिरहेको छ । प्रचण्ड र वावुराममा हल्का वाहुनवाद छ । यो वाहुनवादलाई मलजल पुग्ने हो भने त्यो उनीहरुमा मज्जाले हुर्किहाल्नेछ । अनी वाहुनवादको जोडमा जोड हुनेछ । </div><div style="text-align: justify;">तर आदिवासी जनजातिहरुको चरम जुझारु कार्यको कारण अव वाहुनवादको आयु लामो छैन । त्यसैलाई वुझेर अहिले सवै पार्टी एकापसमा संविधान वनाउन छोडेर धेरै वाहुनहरु पालैपालो प्रधानमन्त्री भैरहेका छन्, हुन खोजिरहेका छन् , वनाउन खोजिरहेका छन् । संविधान वनाउन छोडेर सत्तामा मात्र लिप्त भएका छन् । उनीहरुले जे गरे पनि हुन्छ । किनकी सवै डाडु पन्यू, भण्डार, चावी उनीहरुकै हातमा छ । तर यो नै उनीहरुको अन्तिम स्वर्ण समयको अन्त्य हो । यो तेल सकिएको धिपधिपे वत्तिको संकेत हो । वत्ति मरे पछि नयां तेल हालेर वत्ति वालेझैं अव आदिवासीहरुले वत्ति वाल्नेछन् । यो समाजको क्रमविकास पनि हो । अहिलेको नेपालको समाज सामन्तवादवाट पूंजिवादमा प्रवेश गरिरहेकोले यो संक्रमणकालिन अवस्थावाट चांडै नै आधुनिक समाजमा रुपान्तरण हुनेछ । यसको लागि समयलेनै आफै छिनोफानो गर्नेछ । त्यसवेलाको समाज समाजवादी तथा समानतावादी हुनेछ ।सेवारो ।</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-2658424802884260286?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-83319699041469629732011-08-21T01:33:00.000-07:002011-08-21T01:33:13.868-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong><span style="color: black;">दिल पालुङवा लिम्वु "नेपाल कुश्शा"</span></strong></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-s6L2icdoFRk/TlDCtP2recI/AAAAAAAALdQ/7aS7jBo0Pyg/s1600/DSC0063000.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" qaa="true" src="http://2.bp.blogspot.com/-s6L2icdoFRk/TlDCtP2recI/AAAAAAAALdQ/7aS7jBo0Pyg/s1600/DSC0063000.jpg" /></a></div><div style="text-align: justify;">नेपालमा संसदीय शासन व्यावस्थाको प्रयोग गरिएको पनि धेरै भैसक्यो । तर यो व्यावस्थाले देशलाई अग्रगति दिनको सट्टा अधोगति दिईरहेको छ । यसको मूख्य अवगुण भनेको सत्ताको चलखेल वढी हुनु हो । संसदीय व्यवस्थामा वहुमत प्राप्त पार्टीले सरकार वनाउदछन् । तर्सथ सवैजना वहुमत ल्याउन तम्सिन्छन् । आफ्नै पार्टी पनि संसदीय दलको नेता को हुने भन्ने वारेमा ठूलो चलखेल हुन्छ । एकमना सरकार भएपनि आफ्नै पार्टी भित्रवाट पनि सरकार ढाल्न र परिआएमा पार्टी फुटाउन भरमग्दुर कोशिस गरिन्छ । नेताहरु आफुलाई प्रधानमन्त्री र मन्त्री वनाउन सक्दो कोशिस गर्दछन् । सफल नभए अर्को खेमामा परिवर्तन गरी सत्ताको खेल शुरु गर्दछन् । सत्ता र कुर्सीको लागि मात्र ध्यान जाने हुनाले नेताहरु आफ्नो चुनाव क्षेत्रमा जादैनन् । विकासका कुराहरु सोच्न भ्याउदैनन् । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्री भैहालेमा प्रचुर मात्रामा विभिन्न योजना तथा व्यापारी, उद्योगपति ठेकेदार आदिवाट ठूलो परिणाममा कमिशन प्राप्त गर्दछन् । अनी अकुत सम्पत्ति कमाउदछन् । त्यसपछि उनीहरु पैसाले राजनीती गर्न चाहान्छन् । उनीहरुलाई जनताको खांचो उती पर्दैन । कोही राजनीती छोडिदिन्छन् । यर्सथ संसदीय राजनितीमा सत्तापक्षको पार्टीबाट नै सत्ताको चलखेल गर्दछन् भने विपक्षी दलकाहरु अझ यस मामलामा सक्रीय हुन्छन् ।</div><div style="text-align: justify;">नेपाल जस्तो छिडिएको मूलुकमा यसले ठूलो असर पार्ने गर्दछ । विकसित मूलुकमा पनि संसदीय व्यवस्थाले समस्या सिर्जीएकै हुन्छ । तर त्यहांका जनताहरु सचेत भएकोले उनीहरुले पार्टी राम्रो पक्षलाई हेरी भोट दिन्छन् । तर नेपालमा भोट पैसाले किनिन्छ । गरीव जनताहरु एक कटौरा रक्सी र एक कप चियामा पनि भोट दिने गर्दछन् । केही रकम प्रदान भएमा दिलोज्यान दिएर लाग्दछन् । हाम्रो देशको नेता पनि उस्तै र जनता पनि उस्तै स्तरवाट गुज्रिरहेका छन् ।</div><div style="text-align: justify;">पून एउटा पार्टीले राम्रो कार्यक्रम ल्याएमा अर्को पार्टीले पछाडि पर्ने डरले राम्रो कार्यक्रम जनतासम्म पुरयाउन अगावै सत्ता ढाल्ने षडयन्त्र गर्न थाल्दछन् । </div><div style="text-align: justify;">अहिले वर्तमान संविधानसभामा पनि यही संसदीय परीपाटी भएकोले कहिल्यै स्थिर सरकार हुन सकेको छैन । जनताहरु वाक्क भैसकेका छन् । तर निकास आएको छैन । झलनाथ खनाल एमालेवाट प्रधानमन्त्री भएका हुन । तर उनलाई आफ्नै पार्टीले के.पी. ओलीहरुले सत्ताच्यूत गर्न खोजिरहेका छन् । जवसम्म स्थिर सरकार हुदैन तवसम्म संविधान निर्माण प्रक्रिया अवरुद्ध हुनेछ । यी सवै पार्टीले आफ्नो स्वार्थको लागि स्थिर सरकार गठन गर्न दिईरहेका छैनन् । यीनीहरुनै संसदीय व्यवस्थाका कमजोरीहरु हुन् ।</div><div style="text-align: justify;">यस्तो समस्यावाट गुज्रन नदिन अध्यक्षात्मक अर्थात राष्ट्रपतीय शासन व्यवस्थाले काम गर्नेछ । यस्तो व्यवस्थामा राष्ट्पतिको चुनाव पार्टीबाट अनुमोदित गरिन्छ । त्यसपछि जनताहरुको माझमा प्रत्यक्ष निर्वाचनको लागि गईन्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचनमा स्पस्ट वहुमत ल्याउनु पर्दछ । त्यो नभएमा दोस्रो पटक चुनाव गरिन्छ । त्यसमा पनि स्पष्ट वहुमत नभएमा संसदले वहुमत प्राप्तलाई राष्ट्रपति घोषित गर्दछ । राष्ट्रपतिले आफ्नै हिसावले मन्त्रीहरु नियुत्त गर्दछन् । विपक्षी पार्टीलाई पनि मन्त्री वनाउन सकिन्छ । सांसदहरुलाई मन्त्री वनाईदैन । यदी वनाईएमा उनीहरुको सांसद खारेज हुनेछ । तर्सथ संसदवाट सरकार ढाल्ने चलखेल हुदैन । ढुक्कले शासन गर्न पाउछन् । मन्त्रीहरु राष्ट्रपतिका सल्लाहकार जस्ता मात्र रहन्छन् । उनीहरुको सल्लाह आवश्यक लागेन भने नलिन पनि सक्छन् । मन्त्री परिषद किचनक्याविनेटको रुपमा हुनेछ ।राष्ट्रपति संसदप्रति उत्तरदायी नभएर जनताप्रति हुन्छन् । संसदको आफ्नै काम कर्तव्य हुनेछ । राष्ट्रपतिले राष्ट्रको लागि अहित हुने कार्य गरे, निरंकुश भए संसदले अविश्वासको प्रस्ताव गर्न सक्छ । संसारको उत्कृष्ट राष्ट्रपति शासन भएको देश अमेरिका हो । अमेरिकामा कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाको शक्ति पृथकीकरणको व्यवस्था छ । तिनै निकाय स्वतन्त्र भएर कार्य गर्न सक्छन् । एकले अर्कोलाई हस्तक्षेप गर्न पाउदैनन् ।यद्धपी एकापसमा नियमले वांधिएकोले मनोमालिन्य हिसावले काम गर्न पाउदैनन् ।</div><div style="text-align: justify;">फ्रान्स पनि राष्ट्रपतीय शासन भएको देश हो । राष्ट्रपतिको चुनाव प्रत्यक्ष मतदानवाट हुने गर्दछ । तर प्रधानमन्त्रीको चयन संसदीय स्वरुपमा हुने गर्दछ । तर कार्यपालिकाको अधिकार राष्ट्रपतिलाईनै हुनेछ । त्यसैले फ्रान्सको शासन व्यवस्थालाई मिश्रति शासन व्यवस्था मानिन्छ । </div><div style="text-align: justify;">व्रिटिशमा संसदीय व्यवस्था छ । संसदीय व्यवस्थाको जननीनै व्रिटिश हो । संसदीय व्यवस्थाको कारण व्रिट्रिशमा पनि सत्ता परिवर्तन भैरहन्छन् । व्रिटिशको परिपाटी अनुशरण गर्ने राष्ट्र भारत हो । त्यहा पनि सत्ताको खेल वहुत हुने गर्दछ । भारतवाटको सिको नेपाललेगरेको हो । नेपालको सत्ताको चलखेलवारे हामी सवैलाई राम्रै थाहा भएको हो । तर संघात्मक शासन व्यवस्था भएको अमेरिकामा त्यस्तो भएको पाईदैन । अध्यक्षात्मक अर्थात राष्ट्रपतीय व्यवस्थालेनै अमेरिका संसारको सवैभन्दा शक्तिशाली भएको छ । चीनको पनि राष्ट्रपतीय विषेशता रहेको छ । तर त्यहां पार्टीले हाईकमाण्ड हुन्छ । यद्धपी राष्ट्रपतिलाई विशेषाधिकार प्रदान गरिएकोछ । चीनमा पनि सत्ताको चलखेल हुन पाउदैन </div><div style="text-align: justify;">देशको विकास नहुनु स्थिर सरकार नहुनु हो । माथिनै भनियोकि स्थिर सरकारको लागि संसदीय पद्धतीभन्दा राष्ट्रपतीय अर्थात अध्यक्षातमक पद्धतीनै उत्तम हुनेछ ।</div><div style="text-align: justify;">यसर्थ नेपाल जस्तो अस्थिर सरकारको रोग लागिरहने देशलाई संसदीय व्यवस्था भन्दा राष्ट्रपतीय शासन व्यवस्थानै उपयुक्त हुनेछ । जुन विविध जातजातिको वसोवास भएको मुलुकमा जो सक्षम व्यक्ति पनि राष्ट्रपति हुन पाउनेछ । यहां जातीय एकाधिकारवाद हावी हुन सक्दैन । </div><div style="text-align: justify;">त्यस्तै नेपालले पनि अहिले संघात्मक शासन व्यवस्थाको प्रयोग गर्न गईरहेको छ । यस सन्दर्भमा अमेरिकाको मोडललाई नेपाली हावापानी सुहाउदोवनाउन सकिन्छ । अमेरिकामा दुइवटा संविधान छ । एउटा सिंगो देशको भने अर्को स्वायत्त राज्यको । नेपालमाझै. अमेरिकामा विविध जातजाति धर्मावलम्वीहरु छन् उनीहरु सवैलाई संविधानले समान अवसर प्रदान गरेको छ । जव जनताहरुलाई समान अवसर प्रदान गरिन्छ । तव उनीहरु सन्तुस्ट रहन्छन् । अनी देशमा शान्ति सुव्यवस्था कायम रहनेछ । सरकार स्थिर रुपमा चलिरहन्छ । विकासका कामहरु निरन्तर वढिरहन्छन् । तर्सथ नेपालको मुहार फेर्नलाई एकपटक अमेरिकाको जस्तो अध्यक्षात्मक शासन व्यवस्थाको प्रयोग गरौं । सेावारो ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-8331969904146962973?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-14411877995503166252011-08-05T06:44:00.000-07:002011-08-05T06:44:56.456-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><strong><span style="color: black;">दिल पालुङवा लिम्वु</span></strong></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><strong><span style="color: blue;">शुरुवात</span></strong></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-OCfKVrmjrK8/TjvzecSaN9I/AAAAAAAALcE/txOaOmczYm4/s1600/DSC0063000.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="http://2.bp.blogspot.com/-OCfKVrmjrK8/TjvzecSaN9I/AAAAAAAALcE/txOaOmczYm4/s1600/DSC0063000.jpg" t$="true" /></a>वर्तमान घडिमा आईपुग्दा याक्थुङ धर्म संस्कारमा ठूलो संकट आईपरेको छ । अव यही रुपमा छोडिदिने हो भने निकट भविष्यमा यसको इतिहास मात्र पढ्न सकिन्छ । त्यो पनि विभिन्न मत सहितको अर्थात वेढंगको इतिहास । थालनी व्यवहार सम्मत उदाहरणवाट गरौं । हङकङमा एक महिनाको अन्तराल अर्थात जुनको महिनामा नेपालका प्राध्यापक तथा कियाचु हङकङका भूपु सल्लाहकार तिलक थाङदेनको मृत्युसंगै अन्य दुइृजना लिम्वुहरुको मृत्यु भयो । मृत्यु हुनु स्वभाविक हो तर त्यसपश्चात गरिने परम्परागत विधी विधान अर्थात संस्कारका कुराहरुमा समस्या आईदियो । फेदाङमा नभएको ठाउमा फेदाङमाको खोजी तिव्र भयो तर कहां पाउने । हुनत यो समस्या पहिलेदेखिनै खट्केको थियो । एकदुइजना भएका फेदाङमाहरु प्नि कामले गर्दा भ्याउदैनन् । फेरी भएकाहरुपनि कर्म गर्न मान्दैनन् । त्यस्तै कोही फेदाङमा क्रिश्चीयन पनि भैसकेका छन् । यसो भएपछि कस्ले कर्म चलाउने । अनि खोजिन्छ तुम्याहाङहरु, त्यो पनि कहां भेटने – तसर्थ फसाद हुन्छ । यसपाली यस्तै समस्या आयो । यद्धपी एकजना फेदाङमालाई थाङदेनकोमा र एकजना तुम्याहाङलाई अर्कोकोमा व्यवस्था भयो वढो दुख कष्टकोसाथ ।</div><div style="text-align: justify;">अव प्रशन उठ्यो अव हङकङेली लिम्वुहरु कहिलेसम्म यस्तो समस्याहरुमा परिरहने । कस्ले सोच्ने यसवारे । चुम्लुङले पनि यसवारेमा काम गर्न सक्ने स्थिती छैन । त्यसै कुरामा चिन्तित भएर म स्वयं नेपाल गएको वेला नेपाल चुमलुङको अध्यक्ष अर्जुन नुगो लगायतसंग धार्मिक पक्ष वारे छलफल चलाएको थिए । त्यस्तै लिम्वुवान स्वायत्तकोवारेमा । दुवैकुरामा गर्दै जाऔं मात्र आयो । त्यस्तै आफ्नै गाउ ताप्लेजुङ सिम्ले पुगे । त्यहा पनि फेदाङमाको अभाव देखे । भएका मरे, मर्दैछन् ।नयां निस्कने होईनन् । लिम्वुवानमा त यस्तो विकरालसमस्या छ भने हङकङ लगायत विदेशमा यसको समस्या स्वत हुनेनै परयो । यसै सम्झेर हङकङमा केहीसाथीहरु भूपेन्द्र चेमजोङ, हस्त मास्वा आदि हामी मिलेर एउटा याक्थुङमौलिक धार्मिक संस्थाको थालनी गरिरहेका छौं । हुनत म र भूपेन्द्र लगायतका कति साथीहरु नास्तिक हौं । यद्धपी समस्या आफैमाथि आईपर्दा आफ्नो संस्कार संस्कृतिको लागि केही गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने लागेर आई मूर्तरुप दिन लागिएको हो । हाम्रो तदर्थ समितीले यसले गति लिन सकेको छैन । भविष्यमा लेला, आशा गरौं । हामीलाई चिन्ता लागेको छ । हामीजस्ता धेरै दाजुभाई दिदीवहिनहिरुलाई आफ्नोपन हराएर जान लागेकोमा चिन्ता छ । तर यसको समाधान के हो त ? त्यसको जरो पहिल्याउन सकिएको छैन । यो समस्याले गर्दा कतिपयहरु सत्यहाङमा भएका छन् ।त्यसलाई सवैले स्वीकार्न सकेका छैनन् ।किनकी त्यसमा मौलिकता भएको पाईदैन भनिन्छ । यसरी मौलिकता खोज्नेहरुको पनि दिनप्रतिदिन उधोगति जादैछ । कोही सत्यहाङमा पन्थलाई अगाल्नेभए । कोही दुवैलाई त्यागेर क्रिश्चियन भएका छन्, हुदैछन् । यो क्रम वढ्दो छ । यो क्रम विदेशमा वढी छ भने स्वदेशमा पनि भैरहेको छ । यही क्रम वढेर जाने हो भने भविष्यमा याकथुङ धर्म संस्कार संस्कृति लोप भएर जानेछ । यो अकाट्य हो । अनी आफ्नो वारेमा सोच राख्नेहरु चिन्तित नहुने कुरै भएन । अव भएर मात्र हुदैन, लोप हुनवाट जोगाउनुपनि पर्दछ । यसको लागि समाजका सचेत वर्गहरुनै लाग्नुपर्ने हुन्छ ।</div><div style="text-align: justify;"><strong><span style="color: blue;">अव के गर्ने ?</span></strong></div><div style="text-align: justify;">याक्थुङ धर्म संस्कार संस्कृतिको विचलन पहिले देखि नै भएको पाईन्छ । तर समाजका अगुवाहरुले यसलाई जोगाएरनै ल्याएर आए । जव किपट प्रथा वि.सं. २०२१ सालदेखि हडप गरियो । अनी सुव्वाहरुको प्रशासन समाजमा भएन । त्यो भन्दा अघि लिम्वु राज्य र राजा हुदा राजाहरुले धर्म कर्म थामेर ल्याएका थिए । त्यसपछि सुव्वाहरुले ल्याए । सुव्वा प्रथा हटेपछि लिम्वु समाजमा केन्द्रीय सरकारले ठाउ लियो । केन्द्रीय सरकार हिन्दू धर्मावलम्वी भएकोले सवैलाई हिन्दूधर्म मान्न वाध्य गराईयो । लिम्वुभाषा वोल्नेहरुलाई खस नेपाली भाषा वोल्न वाध्य गराईयो । संस्कार संस्कृतिमा हिन्दूकृत वनाईयो । समाज याक्थुङवाट नचलेर सरकारको प्रतिनिधि तथा पार्टीवाट चलाईयो । तर्सथ याक्थुङ धर्म संस्कृतिमा हिन्दू प्रभाव परेको हो । जव केन्द्रीय सरकारले स्थानीय याक्थुङ समुदायमा शासन गर्न शुरु गरयो । तव देखि गाउका अगुवाहरुपनि केन्द्र सरकारको माताहतमा चल्नुपर्ने भयो । समाज तथा समुदायको कार्य गर्न मिलेन । फेरी जाति केन्द्रित भएमा केन्द्रसरकारले कारवाही गरिहाल्थ्यो । अनी संरक्षण नपाएपछि धराशयी वन्ने कुरा भैहाल्यो । कहिले क्रान्तिकारी, आमुल परिवर्तनकारीहरु भन्दै आएर पनि याक्थुङ धर्म संस्कारलाई तहसनहस वनाईदिएका छन् । याक्थुङ समाज यसरीनै गुज्रिदै आएको छ । समाज पनि हत्याहाङमा(परम्परावादी) र सत्यहाङमा(सुधारवादी) भनेर विभाजित भएको छ । सुधारवादीहरुले हिन्दूवाहुनहरुको जस्तो देखिने कतिपय संस्कारहरु ग्रहण गरेको र यही चाही मौलिक हो भने पछि परम्परावादी र उनीहरु विच पानी वारावारको स्थिती आएर समाजलाई स्पस्ट रुपमा दूइ धारमा वांडेको छ । सत्यहाङमा संगठित भएकोले उनीहरुले धार्मिक सिस्टम वनाएर सोही मुताविक अगाडि वढिरहेका छन् । तर हत्याहाङमाहरु संगठित छैनन् । पुरानै वावुआमाले गरिल्याएको देखासिकीमा काम गर्दैछन् । फेदाङमा पनि हराउदै जानु र त्यसको विकल्प ल्याउन नसक्नु यो पक्षको समस्या भएर आएको छ । यो पक्षहरु परम्परालाई तोड्न चाहदैनन् । उनीहरु क्रमश आफ्नै ढंगले समाज सुधार पनि गरिरहेका छन् । पहिले भन्दा अहिले धेरै समय सापेक्ष सुधारहरु भएका छन् । जस्तै जांडरक्सी खान छोडेका छन् । रितभात पनि खान छोडेका छन् । फजुल खर्चहरु कम गर्दैछन् । यद्धपी यो धारको स्थिती यस्तै परम्परागत रुपमा चल्दै गएमा धराशयीको सम्भावना चाडै आउदैछ । त्यसको लागि निम्न कार्य गरिहाल्नुपर्ने हुन्छ ।</div><div style="text-align: justify;"><strong><span style="color: blue;">धार्मिक संगठनको स्थापना</span></strong></div><div style="text-align: justify;">माथिल्लो अध्यायहरुमा पनि उल्लेख गरिएको छ कि पहिले राजाहरुले, पछाडि सुव्वाहरुले तथा अगुवाहरुले याक्थुङ धर्म संस्कारको कार्य गर्दथे । तर अहिले समाजमा त्यो खालको स्थिती छैन । जातीय मिश्रणको वसोवास आदिले पनि यस्ता समस्याहरु निम्त्याईरहेको छ । कोही हिन्दू मान्ने वाहुन क्षेत्री वस्दछन् । कोही नेवार वस्दछन्, कोही वुद्धिस्ट वस्दछन् । यस्तो छासमिस वसाईमा आफ्नो धर्म संस्कार गर्न एक्लै समस्या आउदछ । उसको समुदायसंग सम्पर्क गर्न टाढा जानुपर्दछ । यसर्थ समाजमा यस्ता कार्य सञ्चालन गर्ने नहुदा यो धराशयी वन्ने कुरा भैगयो । यस्तै यस्तै समस्याहरुले गर्दा याक्थुङ परम्परावादीहरुले मौलिक धर्म संस्कार संस्कृतिको वचावटको लागि एक धार्मिक संस्था संगठन निर्माण गर्न नितान्त आवश्यकता छ । तव यो संस्थाले धार्मिक कार्यहरु गर्न सकोस । यसले फेदाङमा उतपादन गर्नेछ । त्यो नभएमा विकल्पहरु खोज्नेछ । धार्मिक सामाग्रीहरुको निर्माण तथा प्याटेन्ट र्राईटहरु आफ्नो हातमा राख्न सक्नेछ । समाजको पविर्तनसंगै समय र परिस्थिती अनुसार कार्य गरेर आफ्नो मौलिकता जोगाइरहनेछ ।यस संस्थाले वर्तमान केही समस्याहरुको पनि निदान गर्नेछ । ती समस्याहरुमा धर्मको नाम र संस्कार संस्कृतिमा सुधार पर्दछन् ।</div><div style="text-align: justify;"><strong><span style="color: blue;">धर्मको नाम</span></strong></div><div style="text-align: justify;">याक्थुङहरुको धर्मको नाम छैन । धर्मको महलमा लेख्नुपर्दा अलमल्ल परिन्छ । के लेख्ने, के नलेख्ने । छोराछोरीले सोच्छन् कोही क्रिश्चियन, कोही मुस्लिम, हामीचाही के हो ? यसको उत्तरमा हाम्रो छुट्टै हो । अं.. यूमा हो, कसैले किरात हो..अ. यस्तै यस्तै भन्यो । कुरो स्पस्ट हुदैन । म स्वयं यो समस्यावाट ग्रसित छु । कतिसमयसम्म छोरालाई आं...उं... गरेर भन्ने - पहिले युमा धर्म भन्ने चलन थियो । कसैले योत नाम होईन देवी मात्र हो भन्दछन् ।त्यसैले अर्जुन थक्लुङहरु याकथङुहरुको धर्मको नाम मुन्धुम हो भन्दछन, अर्जुन मावोहाङ(धरान) र सिक्किमका लिम्वुहरु युमा धर्म भन्दछन् । सत्यहाङमाहरु किरात भन्दछन् । दिल पालुङवाहरु येहाङ धर्म भन्दा उपयुक्त हुने तर्क राख्दछन् । यीनीहरुमा आ आफ्नै तर्क छन् । युमा र इस्टदेवी हुन । परम्परागत रुपमा मान्दै आएको हो । यी सर्वोच्च देवी भएकीले यीनको नाममा राखिएको हो । मुन्धुम भनेको हल्लिएर शक्ति उत्पन्न हुने शाव्दिक अर्थ लाग्दछ । यसको अर्थ सत्य भन्ने पनि लाग्दछ । त्यसैले यो नाम रहनुपर्दछ । किरात भनेको किरात समुदायहरुले मान्ने भएकोले किरात भनिएको हो । येहाङ भनेको याकथुङहरुको आदि पुरुष हुन् । उनले याक्थुङहरुमा सवभन्दा पहिले धर्म,कर्म संस्कार संस्कृतिको कुराहरु सिकाए । देउदेउतालाई पुजा गर्नै तरिका वनाएर समाजमा लागुगरे । हालसम्मको याकथुङ समाज, धर्म कर्म, संस्कार संस्कृति यीनै येहाङका देन हुन् । यसभित्र दर्शनै दर्शनको अथाहा सागर छ । युमा, मुन्धुम, किरातका दर्शनहरु यही येहाङ दर्शन हुन । त्यसैले विश्वमा यस्ता दर्शनदाताहरु वुद्ध, क्रार्इस्ट आदिको नामवाट चलेको धर्मको नामझै येहाङ हुन सक्ने येहाङवादीहरु वताउछन् । यीनै येहाङको दर्शनवाट क्रिश्चियन, वुद्धिष्ट, मुस्लिम, हिन्दूहरु सञ्चालित छन् । येहाङ सृष्टिकालिन भएकोले सवैले उनवाट केही न केही ग्रहण गरेका छन् । यर्सथ लिम्वु धर्मको नामहरुको पनि किटानी मौलिकपाराको हुनुपर्दछ । किरातमा याकथुङ मौलिकपन नभएको तर्क सवैको रहेको छ । मुन्धुम शास्त्रको अर्थमा व्यक्त्याएको पनि पाईन्छ । यी सवै कुराहरुलाई मध्यनजर लगाउनु सान्दर्भिक हुनेछ । </div><div style="text-align: justify;"><strong><span style="color: blue;">संस्कार संस्कृतिमा सुधार</span></strong></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">याक्थुङ संस्कार संस्कृतिमा केही सुधारको खांचो पर्दछ । कतिपय संस्कार संस्कृतिहरु समयको वहावसंगै पविर्तित हुने गर्दछन् । कतिपयलाई समयानुसार परिमार्जन गर्नुपर्ने हुन्छ । जस्तै रितभातको कुरा अहिलेको घडिमा सान्दर्भिक छैन । तर तत्कालिन लागु गरिएको समयमा समय सापेक्ष थियो । छोरीचेलीलाई दूख दिने ज्वाईंलाई ठेगानमा ल्याउन र छोरीचेलीलाई उक्त रितभातवाट लिईएको सुन तथा रकम छोरीलाई भैपरिआएको परिस्थितीमा दिईन्थ्यो । त्यसले याक्थुङ समाजमा छोरी चेलीलाई दुख दिने क्रम, वहुविवाह गर्ने क्रममा सुधार भएको थियो । तर यसलाई आजकल नलिएर छोरी चेलीलाई सहयोग गर्ने चलन चल्न थालेको छ । त्यस्तै विहा वर्खीमा फजुल खर्च गर्ने चलन छ । वढी पुजापाठ गर्ने चलन छ । जांडसक्सीको वढी प्रयोग छ भने कतिपय राम्रो र शिस्टाचारका कुराहरु प्रचलनवाट हट्दै गएका छन् । घर परिवारमा सिकाईने सस्कार, समाजमा सिकाईने सस्कार, राष्ट र राज्यका लागि सिकाईने सस्कारहरु प्रयोगमा छैनन् । युमाको थान हुनुपर्ने ठाउमा र्साईवावा र जीसस आदिका फोटोहरु छन् । मुन्धुमको ठाउमा संस्कृत, नेपाली भाषा त वाईवल रामायण, गीता, भगवत पुराण छन् । उनीहरुको सम्मान आफ्नो ठाउमा छ । तर आफ्नो आफ्नै मौलिकता हुदाहुदै त्यो पनि संसारकै उत्कृस्ट मुन्धुम हुंदाहुदै पनि हामी अलमल्ल परेर वाटो विराईरहेका छौं । भेषभुषामा, लवाईखवाईमा पनि सुधार गर्नुपर्ने हुन्छ । पुजापाठका सामानहरुपनि सुधारेर निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ । जस्तो शहरवजारको विल्डिङ घरहरुमा वांसको तङवा गाडिदैनन् । त्यस्तै थाल ठटाएर कतिपय कार्यहरु गर्न पनि समस्या भैरहेका छन् । फेदाङमाको उत्पादन, मैखिकलाई लिखितमा ढाल्नु पर्ने मुन्धुमहरु, यी मुन्धुमहरुमा थोरवहुत फरकता पनि पाईन्छ । त्यो पनि मिलाउनुपर्ने देखिन्छ । यस्ता धेरै कुराहरु छन् हामीले गर्नुपर्ने । तसर्थ यो कार्य धार्मिक संगठनले मात्र गर्नसक्नेछ ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><strong><span style="color: blue;">अन्त्यमा</span></strong></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">यी माथिका कुराहरुलाई मध्यजर गर्दा याक्थुङ धर्मसंस्कारमा धेरै विचलन आएको छ । यसलाई समयमानै निराकरण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसको लागि अरु कसैले आएर गर्नेवाला छैन । सवैलाई चिन्ता पनि लागदैन । एक शोक एक भोगका मान्छेहरु पनि समाजमा हुन्छन् । उनीहरु जे परे पर्छ उही र्टछ भन्ने गर्दछन् । त्यसैले यस विषयप्रति चिन्तित, सम्वेदनशिल अस्तितववादीहरुनै लाग्नु पर्ने हुन्छ । यसमा भौतिकवादीहरु पनि कदापी लाग्दैनन् । यसर्थ तत्कालै याक्थुङ धर्म संस्कार संस्कृतिको अस्तित्व वजावटको लागि कार्य गरिहाल्नुपर्ने देखिन्छ । यसको लागि लिम्वुवान लगायत विदेशमा रहने सवै याकथुङ लिम्वुहरु लागि परौं । सेवारो ।</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-1441187799550316625?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-35229450638370157022011-07-02T07:20:00.000-07:002011-07-02T07:20:07.914-07:00<strong>सूचना सूचना सूचना सूचना सूचना सूचना सूचना सूचना</strong><br /><br /><div style="text-align: justify;"><span style="color: blue;">हंगकंगमा पहिलो पटक नेपाली आदिवासी जनजाति पत्रकार संघ गठन सम्बन्धि छलफल गर्न गै रहेकोले हंगकंगमा रहनु भएका सम्पूर्ण आदिवासी जनजाति पत्रकार,लेखक तथा साहित्यकार,आदिवासी जनजाति हकहितको लागि सचेत सम्पूर्ण महानु भाबहरुलाई तलको मिति, समय र स्थानमा उपस्थित हुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौ ।</span></div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><span style="color: blue;">२४ जुलाई २०११</span></div><div style="text-align: justify;"><span style="color: blue;">दिउसोको १२.१५ बजे</span></div><div style="text-align: justify;"><span style="color: blue;">पहिलाको ओर्कर युनियनको कार्यलय, ५६६ क्यान्टोन रोड,जोर्डन हंगकंग</span></div><div style="text-align: justify;"><span style="color: blue;">सम्पर्क नं – ९७७३०२६४,९४७७८४८२,९७०६१९२५</span></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-3522945063837015702?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-88744445458049023282011-06-26T23:57:00.000-07:002011-06-26T23:57:46.097-07:00<strong><span style="font-size: large;">सूचना</span></strong> <span style="color: white;">- - - - - - - - - - -</span> <strong><span style="font-size: large;">सूचना</span></strong><span style="color: white;"><strong><span style="font-size: large;"> </span></strong>- - - - - - - -&nbsp; -</span> <strong><span style="font-size: large;">सूचना</span></strong> <br /><br /><strong>श्री सत्य सार्इबाबा सेवा संगठन चुनवानद्वारा आयोजना हुन गैरहेको "ईश्वरको अनुभूति सामुदायीक कार्यक्रम" मा सम्पूर्ण मानुभावहरु सहभागी भैदिन हुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौ । </strong><br /><strong><br /></strong><br /><strong>सदा सार्इ सेवामा </strong><br /><strong><br /></strong><br /><strong>अध्यक्ष </strong><br /><strong>कान्ता र्साईराम - ९६५१७४५४</strong><br /><br /><br /><strong>स्थान - याउ मा ताई कम्युनिटी हल </strong><br /><strong>मिति - २०११ /०७ /२४ आइतबार</strong><br /><strong>समय - ०५ः४५ देखि ०८ः५० बजे सम्म </strong><br /><strong>प्रवेश निशुल्क हुनेछ ।</strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-8874444545804902328?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-43939901291123454722011-06-16T02:21:00.000-07:002011-06-16T02:32:03.068-07:00<div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;"><strong>टंक सम्वाहाम्फे</strong></div></div><div style="text-align: justify;"><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none;">फेसबुकको सञ्जालले आज बिश्वभर नै तहल्का मच्चाई रहेको छ । साहित्य,संगीत,फिल्म,भिडियोआदि,मात्र नभएर ब्यापार,ब्यावसाय,राजनिति,नाता,मायाँप्रेम,सेवा,सामाजिक कार्य,समाचार,तस्विर,महत्वपूर्ण दस्तावेज,विज्ञापन,सूचना,कम्प्युर गेम,आआफ्नै स्तर, समूह,रुची अनुसारको, समूह,लिङग अनुसारको समूह आदिइत्यादि यो फेसबुकले यस्ता अनेकौ कुराहरु ,विषयबस्तुहरु बोकेर आईदिएको छ । त्यसो त फेसबुकको नकारात्मक पक्षहरु पनि छन् अनेकौ विकृतिहरु भित्राएको । जुनसुकै कुरा आउँदा जहिले पनि सकरात्मक र नकरात्मक दुवै पक्ष आए कै हुन्छ । ती सवै कुरा छुट्याएर आफुले फाईदा लिने कुरा आफ्नो हातमा,विचारमा,सोचमा भर पर्दछ । बरु विकृतिलाई कसरी घटाउँन सकिन्छ त्यतातिर लाग्नुनै उचित ठहरीन्छ । अहिले आएर फेसबुकमा नेपाली साहित्यले पनि निक्कै ब्यापक रुपले आफ्नो स्थान बनाएको तपाई हामीले महसुस अथवा अनुभव गर्दैछौ । कतिपय साहित्यकारहरुले दिनहुँ त कतिले १,२ दिनको फरक हुँदै हप्ता महिना सम्ममा आफ्नो नामको फेसबुक चलाए कै हुन्छौ । जहाँबाट आफ्नो सिर्जना सम्प्रेषण गर्ने र अरुको सिर्जना हेर्न सकिन्छ । त्यो फाईदा हामी सिर्जना गर्न रुचाउँने,पढ्न रुचाउँनेले गरीरहेका छौ । नेपाली साहित्यले साइवर सञ्जालमा यसरी फड्को मार्नु भनेको नेपाली भाषा साहित्यको बडोत्तरी हो । यहि फेसबुक चलाउँने क्रममा विगत छ महिना अघि देखि गीतकार कृष्णकला वनेम साहित्यिक मित्रताको रुपमा आईन । उनका अनेकौ गीतहरु पढ्दै आएको छु र मैले जान्दो आफ्ना प्रतिक्रिया दिँदै आएको छु । खास गरेर विगत ३ वर्ष देखि इजरायल भूमिलाई प्रयोग गरेर आफ्ना गीतहरु फेसबुक मार्फत सम्प्रेषण गर्दै आउनु भएको छ । धेरथोर मेरो सम्पर्कमा आएपछि सल्लाह सुझाव पनि साइवरबाट नै दिईरहेको छु । इजरायल भूमिलाई प्रयोग गरेर साहित्यलाई सशक्त रुपले अगाडी बढाउँने नारी स्रष्टाहरुमा दीप्स शाह,मनु लोहरुङ राई आदिको नाम सुनेको छु र पढेको पनि छु अन्य पनि धेरै हुनु हुन्छ होला । तर म अहिले गीतकार कृष्णकला वनेमको गीतको बारेमा केहि चर्चा गर्न खोजि रहेको छु । चर्चा यसकारण गर्न खोजिरहेको छु कि वहाँ इजरायल बसेर हङकङलाई केन्द्रविन्दु बनाएर गीत लेख्नु हुन्छ । हङकङको नेपाली जनजीवनको गीत प्रस्तुत गर्नु हुन्छ । जो कि म केहि बर्षदेखि निरन्तर हङकङलाई कर्मभूमिको रुपमा सम्झेर बसेको छु तर पनि हङकङको नेपाली जनजीवनको गीत लेख्न सकेको छुइन । त्यसैले पनि उनको बारेमा लेख्न उत्साहित भएको छु । खास गरेर म उनको गीतकारीता बाहेक अन्य लेखनको बारेमा म अनभिज्ञ छु । गीत उनको भिन्नै विषयबस्तुभएको निरन्तर अध्यायन गर्दै आएको छु । र उनको गीतको प्रस्तुति,कला,भाव सघन रुपले पाईएको छ । गीत कै प्रतिक्रियाहरु पल्टाएर हेर्दा पनि थाहा हुन्छ । साथै हरेक नयाँ गीतमा नौलो ढङगको गीत पस्किनुमा उनको क्षमता प्रदर्शीत भएको पाईन्छ । पराईभूमिमा बसेर समयलाई चिन्न सक्नु,पक्रनु सक्नु ज्यादै सह्रनिय कार्य हो । यसले के पनि जनाउँदछ भने अव इजरायल भूमि पनि नेपाली साहित्यको लागि एक नयाँ केन्द्र साथै उर्वरभूमिको रुपमा लिन सकिन्छ । र त्यहाँ बसोवास गर्नु हुने स्रष्टाहरुले आफ्नो कृतिहरु धमाधम प्रकाशनमा ल्याउँनु भएको कुरा हामीले निरन्तर पत्रपत्रिकामा जानकारी पनि पाई नै रहेकाछौ । हङकङ अथवा त्यहाँ वसोवास गर्ने नेपालीसंग जोडिएका गीतलाई म यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छु । </div></div><div style="text-align: justify;">हङकङमा छौ नी कान्छा म त गाउँघरैमा </div><div style="text-align: justify;">नविर्स है कान्छा मलाई भूलि रमझमैमा</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">भेट भयो पहिलो चोटी राजारानी गाउमा,</div><div style="text-align: justify;">बाधी दियौ बैना तिमीले पटुकीको छेउमा,,</div><div style="text-align: justify;">मोती जस्तो दन्तै राम्रो मोहनी आखैमा ,</div><div style="text-align: justify;">मुटु छुने गीत गायौ हाक्पारे भाकैमा ,,</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">पाती राख्यौ देवीथानमा जादा हलीमेला,</div><div style="text-align: justify;">चीनो दियौ पछ्यौरीमा छुट्टीने त्यो बेला,,</div><div style="text-align: justify;">लज्जालु छ मुहार तिम्रो कोठी गालैमा ,</div><div style="text-align: justify;">लैजाउ सङ्गै मलाई पनि आउने सालैमा,,</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">यहाँ प्रेमीकाले गाउँबाट आफ्नो प्रेमीलाई मायाँमा दिएको सन्देश भेटिन्छ । नेपालमा संगसंगै बस्दाबस्दै बाध्यतावस् प्रेमी हङकङ पुगेको हुनाले उनी प्रतिको मायाँप्रेम जीबित पार्न त्यहाँको रमझममा भुलिएर प्रेमीकालाई नभुल्न आग्रह गरेको देखिन्छ । यहाँ वास्तविकता पनि ठ्याक्कै त्यस्तै त्यस्तै नै छ । कतिपयले वाचा वन्धन गरेर आफ्नो प्रेमीले प्रेमीकालाई र प्रेमीकाले प्रेमीलाई भुली दिएको उदाहरण हङकङमा प्रसस्तै छ जस्तो मलाई लाग्छ । एक त यो गीतले प्रेमी प्रेमीकालाई अन्तर शन्देस पनि दिएकोछ । त्यसपछि गीतमा धेरै प्रसंग नेपालको ल्याईएको छ । किनभने प्रेमी र प्रेमीका नेपालकै भएको हुनाले मायाँ प्रीति,गाउँ ठाउँहरु साथै देवीथानमा पाती समेत चढाएको कुरालाई गीतमा ल्याउँनु नेपालीपनले भरीपूर्ण भएको पाईन्छ । अन्त्यमा विदेशबाट धन कमाएर आएपछि संगै वस्ने इच्छा प्रकट गरीएको छ । त्यो वास्तवमा जुनसकै प्रेमी र प्रेमीका बिच प्रस्ताव हुने कुराहरु हुन् । मनसाय ब्याक्त गरीने कुराहरु हुन । </div><div style="text-align: justify;">हङकङकै प्रसंगले बाधिएको दोस्रो गीतलाई हेरौं । </div><div style="text-align: justify;">आए म त गाउँघर छाडी हङकङ शहरैमा </div><div style="text-align: justify;">धन कमाई हाँसी खुशी जीउँने रहरैमा </div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">हजारौमा एक्लै भए स्टारफेरी घुम्दा, </div><div style="text-align: justify;">बाधीरैछु रहरहरु बैश आई चुम्दा,, </div><div style="text-align: justify;">सबै जान्छन दिल जोड्न मङ्कीहिलैमा,</div><div style="text-align: justify;">राखीरैछु माया तिमीलाई भित्री दिलैमा,,</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">सुनको बाला किनीरैछु सेन्ट्रलफेरी जादा,</div><div style="text-align: justify;">सिन्दुरपोते लगाई दिन्छु एस्पाली म आउदा,, </div><div style="text-align: justify;">फर्की आउदा ल्याउनेछु तिमीलाई साथैमा,</div><div style="text-align: justify;">हात समाई घुमौला ओसन पार्कैमा,,</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;">यो गीतले ज्यादै वास्तविक विषयबस्तु बोकेको छ । खास गरेर हङकङमा शहरबाट भन्दा पनि बढी गाउँघरबाटै आएका छन् नेपालीहरु । यहाँ आउँनुको उदेश्य प्रथम त धनसम्पती कमाउँनु नै हो । अन्य हिसावले आउँने भनेको कमै मात्र पाईन्छ । यसलाई हङकङ भन्दा टाढा बसेर यहाँको वास्तविकतामा लेख्न सक्नु त्यो ठाउँ र त्यहाँ बसेका नेपालीहरु प्रति सहानुभूति जाग्नु हो । र हङकङे नेपालीहरुको विषयमा बढी मोह जाग्नु पनि हो । साथै हङकङका मुख्यस्थलहरुको जानकारी हुनु पनि हो । नत्र भने ती हङकङका मुख्यस्थलहरुलाई गीतमा समावेश गर्न सकिन्न । नेपालीहरुले धेरै भन्दा धेरै कार्यक्रम गर्ने स्थल मङकी हिल, ताईमोशान आएको छ । स्टार फेरी,सेन्ट्रल फेरी र ओसन पार्क अर्को घुम्ने फिर्ने रमणिय ठाउँहरु हुन् । यसरी कलात्मक ढङगले यहाँको विषयबस्तु ल्याउँनु पक्कै पनि चानचुने कुरा होइन । यो ठाउँमा कति लेखक,साहित्यकारहरु रहदै आउँनु भए पनि यस्ता खाले गीतहरु कमै मात्र लेखिएको छ । सायद गीतकार बुद्धबीर लामा हङकङ डुल्न आउँनु भएकोवेला लेख्नु भएको गीत तिमीलाई हङकङ पुर्यायो आईडी कार्डैले,कन्दरा वेण्डले गाएको हङकङ पोखरा, गीतकार रमेश पौडेलले लेख्नु भएको स्टारफेरीमा भन्ने गीतहरुले धेरै चर्चा पाईसकेका छन् । त्यसरी नै राम्रो संगीत र स्वर पायो भने कृष्णकला वनेमको गीतले पनि चर्चाको शिखर निश्चय नै चुम्नेछ । उनले हङकङको विषयमा मात्रै नभएर साउदी अरबको विषयमा पनि गीत प्रस्तुत गरी सक्नु भएको छ । हङकङमा नेपालीहरुको बसोबासलाई लक्ष्य गरीएर लेखिएको गीत निक्कै मर्मस्पर्शी खालको छ । यी गीतहरु बाहेक अन्य गीतहरु अझ परीस्कारका साथ नेपाली लेखक,पाठक,समालोचकहरुको सामु ल्याउनु नै हुनेछ भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु । गीत लेखन अन्य विधा भन्दा गहन विधा हो किनकी यो स्वराङकन भएर सोझै श्रोता तथा दर्शकहरुको माझ पुग्दछ । आजलाई मैले यिनै दुइ गीतहरुमा आफ्नो छोटो विचार प्रस्तुत गरेको छु । यहाँ बसोवास गर्ने साहित्यकारहरुले बिर्सीएको बिषयबस्तु प्रस्तुत गर्नु भएकोले पनि मैले चर्चा गर्न योग्य ठानेको छु । र मैले चर्चा नगरे पनि कुनै न कुनै दिन चर्चा भएरै छाड्थ्यो । अन्य गीतहरुको बारेमा पछि चर्चा गर्नेछु आजलाई म यहि रोकिन्छु । धन्यवाद । </div><div class="separator" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-wqWfA0mWZCY/TfnNX0VQUFI/AAAAAAAALZA/Aw3agTuahJw/s1600/010.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="270px" src="http://2.bp.blogspot.com/-wqWfA0mWZCY/TfnNX0VQUFI/AAAAAAAALZA/Aw3agTuahJw/s320/010.jpg" t8="true" width="320px" /></a></div><div class="separator" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; clear: both; text-align: center;">गीतकार कृष्णकला वनेम</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-4393990129112345472?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-75542370799802122462011-06-12T00:06:00.000-07:002011-07-02T07:16:14.313-07:00<div align="justify" class="separator" style="clear: both; text-align: justify;"></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: justify;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-6lAWHDPqMmc/Tg1xre7kgZI/AAAAAAAALZ0/--i1qZmzvUM/s1600/raju.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="320px" i$="true" src="http://4.bp.blogspot.com/-6lAWHDPqMmc/Tg1xre7kgZI/AAAAAAAALZ0/--i1qZmzvUM/s320/raju.jpg" width="317px" /></a></div>जन्म - २०३४ फाल्गुन<br />जन्म स्थान - आङसराङ - ७ पान्थर लिम्बुवान<br />वाल्यावस्था - मावली गाउँ रानी गाउँ - ६ पान्थर<br />आमा - स्व.इन्द्र कुमारी आङदेम्वे,सम्वाहाङफे<br />बाबा - फौद सिंआङदेम्वे<br />पेशा - गायन<br />प्रारम्भ - संगीत यात्रा २०५० सालबाट<br />गायन विधा - लिम्बु भाषा,लोक आधुनिक <br />रुची - समाज सेवा <br />शिक्षा - स्नातक <br /><br /><strong>लिम्बुभाषाबाट प्रकाशित गीति संग्रहहरु</strong><br />१.सिमेरिङ - २०५४<br />२.लाङयोक - २०५६<br />३.मना - २०६२<br />४.साक्मा - २०६४<br />५.सिलामसाक्मा - २०६६<br /><br /><strong>नेपाली भाषाबाट प्रकाशित गीति संग्रहहरु</strong><br />१.रानीगाउँ - २०५७<br />२.हाक्पारे पालाम गाउँदै - २०६५<br />३.कथा जीन्दगीको - २०६७<br /><br /><strong>सांगीतिक यात्राहरु विशेष भाषीक गीतहरु</strong> <br />१.लिम्बु विद्यार्थी मञ्च केन्द्रिय समिति सांस्कृतिक साँझ,काठमाडौ<br />२.१४ राष्ट्र आदिवासी गीत कम्पिटिसन कोरीया - दोस्रो<br />३.फक्ताङलुङ सयङ (सेक्फूङ) छनौट कार्यक्रम,धरान<br />४.चासोक तङनाम सांस्कृतिक कार्यक्रम धरान (कियाचु,सुनसरी)<br />५.मेन्छ्यायेम एफ.एम. बार्षीक उत्सव सांस्कृतिक कार्यक्रम ,तेह्रथुम २०६६<br />६.गजुरमुखी महोत्सव इलाम<br />७.ताप्लेजुङ आइडल छनौट, ताप्लेजुङ २०६६<br />८.त्रिसाली मेला साँस्कृतिक कार्यक्रम २०६७ पान्थर यासोक <br />९.गुरु मन कुमार सम्वाहाम्फे शुभ जन्मोत्सव इभाङ साँस्कृतिक कार्यक्रम (र्इलाम)<br />१०.विशेष यासेली सहयोग साँझ २०६६<br />११.पूर्वाञ्चल साँगीतिक यात्रा (र्इलाम)<br />१२.आदिवासी साँस्कृतिक साँझ काठमाडौ<br /><br /><strong>संघसंस्थाहरुमा आवद्ध</strong><br />हाल - फक्ताङलुङ साँस्कृतिक मञ्च केन्द्रिय समिति - उपाध्यक्ष <br />१.फक्ताङलुङ साँस्कृतिक मञ्च केन्द्रिय समिति - सचिव - २०६४<br />२.लिम्बु विद्यार्थी मञ्च केन्द्रिय समिति साँस्कृतिक विभाग प्रमुख २०५७ - ५९<br />३.किरात याक्थुङ चुम्लु ङ साँस्कृतिक संयोजक समिति २०५८ सहसचिव<br />४.याक्थुङ कलाकार संघ केन्द्रिय सदस्य २०५८<br />५.नेपाल कोरीया साँस्कृतिक मञ्च संस्थापक सचिव २०६१<br />६.नेपाल कोरीया साँस्कृतिक मञ्च संस्थापक महासचिव २०६३<br />७.आदिवासी विद्यार्थीइकाई समिति आर.आर.क्याम्पस काठमाडौ सह-संयोजक २०५८<br /><br /><strong><span style="color: blue;">मेन्छ्यायाम एफ.एम.संग राजु आङदेम्वेको वार्ता नेपाली भाषामा</span></strong><br /><object height="28" width="335"><param value="http://www.divshare.com/flash/audio_embed?data=YTo2OntzOjU6ImFwaUlkIjtzOjE6IjQiO3M6NjoiZmlsZUlkIjtzOjg6IjE1MjEyMjUwIjtzOjQ6ImNvZGUiO3M6MTI6IjE1MjEyMjUwLWNiYiI7czo2OiJ1c2VySWQiO3M6NzoiMjE2Njg4NCI7czoxMjoiZXh0ZXJuYWxDYWxsIjtpOjE7czo0OiJ0aW1lIjtpOjEzMDk1MjI5ODQ7fQ==&autoplay=default" name="movie"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed wmode="transparent" height="28" width="335" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" src="http://www.divshare.com/flash/audio_embed?data=YTo2OntzOjU6ImFwaUlkIjtzOjE6IjQiO3M6NjoiZmlsZUlkIjtzOjg6IjE1MjEyMjUwIjtzOjQ6ImNvZGUiO3M6MTI6IjE1MjEyMjUwLWNiYiI7czo2OiJ1c2VySWQiO3M6NzoiMjE2Njg4NCI7czoxMjoiZXh0ZXJuYWxDYWxsIjtpOjE7czo0OiJ0aW1lIjtpOjEzMDk1MjI5ODQ7fQ==&autoplay=default"></embed></object><br /><strong><span style="color: blue;">मेन्छ्यायाम एफ.एम.संग राजु आङदेम्वेको वार्ता लिम्बु भाषामा</span></strong> <br /><object classid="clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000" codebase="http://fpdownload.macromedia.com/pub/shockwave/cabs/flash/swflash.cab#version=8,0,0,0" height="28" id="divplaylist" width="335"><param name="movie" value="http://www.divshare.com/flash/playlist?myId=15212250-cbb" /><embed src="http://www.divshare.com/flash/playlist?myId=15212250-cbb" width="335" height="28" name="divplaylist" type="application/x-shockwave-flash" pluginspage="http://www.macromedia.com/go/getflashplayer"></embed></object><br /><br /><iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="300" src="http://www.youtube.com/embed/ONkg0afaXMg" width="430"></iframe><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-7554237079980212246?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-15167862157587546182011-06-08T08:32:00.000-07:002011-06-08T08:32:27.944-07:00<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-Pean3nf8XBM/Te-VeUkI9VI/AAAAAAAALX8/DqQGEEtUyc4/s1600/DSC0063000.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="http://2.bp.blogspot.com/-Pean3nf8XBM/Te-VeUkI9VI/AAAAAAAALX8/DqQGEEtUyc4/s1600/DSC0063000.jpg" t8="true" /></a></div><div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>दिल पालुङवा लिम्वु</strong></div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>पृष्ठभूमि</strong></div><div style="text-align: justify;">लिम्वुवानवारे नयां पुस्तालाई विगतभन्दा केही वढी मात्र ज्ञान भएको महशुस भैरहेको अवस्थामा अझै अधिकांश युवाहरु लिम्वुवानको इतिहासवारे,अवस्थावारे अनविज्ञनै रहेका छन् । लिम्वुवान के हो,कति हो र किन खोजिरहेका छन्-उनीहरु भन्ने गर्दछन् । कोही त विरोध पनि गर्दछन् । वरु अन्य जातिहरुले समर्थन गर्दछन् । यसको मूख्य कारण भनेको के हो भने लिम्वुवान वारे राम्रो जानकारी सम्वन्धितहरुलाई नपुग्नु हौ । लिम्वुवान विगतमा पनि थियो, विचमा समाप्त पारीयो र अहिले पून हुनुपर्दछ भनिएको वारे वुझ्न नितान्त आवश्यक छ । </div><div style="text-align: justify;">नेपाल राष्ट्रको उत्पत्ति भएको पृथ्वीनारायणको एकिकरण अभियान वि.सं१८३१ देखि मात्र हो । त्यो भन्दा हजारौं वर्षअघिदेखि लिम्वुवानको अस्तित्व थियो । गोर्खाले युद्धमा नजितेको कारण लिम्वुवानलाई स्वायत्त अधिकार दिएर नेपालको स्वशासित क्षेत्र वनाएको थियो । लिम्वुहरुलाई स्वशासन सुम्पिएको थियो । सोही मुताविक लिम्वुवान सञ्चालित थियो । तर वि.सं२०२१ सालमा भूमिसुधारको नाम लिएर राजा महेन्द्रले लिम्वुवानको भूमि अधिकार किपट प्रणाली र स्वशाशनको अधिकार समाप्त पारे । त्यो भन्दा पहिलेदेखि पनि लिम्वुवानको अधिकारहरु कटौतीको क्रममा पारिएको थियो । </div><div style="text-align: justify;">लिम्वुवानको अधिकार कटौती गर्न शुरुभएदेखिनै लिम्वुहरुले नेपाल सरकारमा आफ्नो अधिकार कटौती नगर्न आग्रह गरेका थिए । तर सरकारवाट सुनुवाई पटक्कै भएन । यद्धपी यो माग गर्ने क्रम जारीनै रहयो । यस क्रममा धेरै लिम्वुहरुले शाहदात प्राप्त गरे । यही क्रमको निरन्तरता अहिलेसम्म भैरहेको छ । पहिले पञ्चायत कालमा भूमिगत भएर काम गरिन्थ्यो । अहिले खुला रुपमा लिम्वुवानको वारेमा आवाज उठाउन पाईएको छ । यो हाम्रै पूर्खाहरकौ लिम्वुवान प्रतिको वलिदान तथा लगावकै कारण हो । तर पहिले लिम्वुहरु एकै ठाउमा रहेर काम गर्थे । अहिले विभिन्न समुहमा आवद्ध छन् । त्यस्तै पहिले देश राजाले चलाउथे । अहिले पार्टीहरुले चलाउछन । यद्धपी विभाजित सानो समुह भएर काम गर्नु अवश्य पनि कमजौर हुनु हो । यसर्थ सवैजना गोलवन्द हुन नितान्त आवश्यकता छ । एकतामानै वल हुनेछ ।</div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>गोलवन्दको तरिका</strong></div><div style="text-align: justify;">विगत वर्षहरुमा पञ्चायत कालदेखिनै लिम्वुवानको लागि आवाज उठाउने पार्टी भनेको लिम्वुवान मूक्ति मोर्चा(वीर नेम्वाङ) थियो । त्यसपछि माओवादी पार्टी भातृसंगठनकोरुपमा लिम्वुवान राष्ट्रिय मूक्ति मोर्चा, त्यसपछि लिम्वुवान राष्ट्रिय मोर्चा(हङकङमा स्थापित),त्यसपछि संघीय लिम्वुवान राज्य परिषद-केही समयपछि फुटेर यही नामको दुइवटा,सञ्जुहाङ र कुमार),त्यस्तै अन्य केही पार्टीहरु छन् । त्यसपछि एमाले, कांग्रेस, जनमुक्ति आदि पार्टीहरुकौ भातृसंगठनहरु प्नि स्थापना भएका छन् ।</div><div style="text-align: justify;">स्थापनकालदेखि सञ्जुहाङको नेतृत्वमा रहेको संघीय लिम्वुवान राज्य परिषदले व्यापक लिम्वुवानी समर्थन जुटाउन सफल भएको थियो । सडक आन्दोलन पनि उत्कर्षा पुगेको थियो । यस आन्दोलनलाई हङकङमा स्थापित लिम्वुवान राष्ट्रिय मोर्चालै पनि भरमग्दुर सहयोग गरेको थियो । स्थिती थाम्नै नसक्ने भएर अन्तरिम सरकार वार्ता गर्न वस्न वाध्य भएको थियौ । वार्तापछि आन्दोलनको स्थगन र लिम्वुवान स्वायत्त राज्यको स्थापनाको सुनिश्चितताको सम्झौता भएको थियो । समझौतामा सरकारको तर्फबाट तत्कालिन शान्ति मन्त्री रामचन्द्र पौडेल र संघीय लिम्वुवान राज्य परिषदको तर्फबाट अध्यक्ष सञ्जुहाङ पालुङवाले हस्ताक्षर गरेका थिए । त्यसपछि यो पार्टीमा वाहिरी र भित्री शत्तिहरु लागेर फुटाईकन छाडे । लिम्वुवानवादीहरुको मन खिन्न भएर गयो । अन्तरपार्टी कलह निम्त्याएर सञ्जुहाङ र कुमार दुवैको पार्टी पून फुटेर वसेका छन् । यद्धपी यी दुइ पार्टीहरु नै अहिलेको निर्णायक खेलाडि हुने देखिन्छ । तसर्थ लिम्वुवानको खातिर यी पार्टीहरु पहिला जुट्नु आवश्यक देखिन्छ । त्यस्तै क्रमश सवै लिम्वुवानवादी पार्टी एकजुट भएर अघि वढ्नु पर्दछ । त्यस्तै अन्य पार्टीमा आवद्ध लिम्वुवाननवादीहरुलाई पनि मोर्चामा आवद्ध गराउदै लैजानु पर्दछ । अन्य पार्टीकाले समर्थन गर्नेछन् । विरोध गर्दैनन किनकी उनीहरु आफ्ना पार्टी छोड्न चाहदैनन । तर लिम्वुवान भारी मात्रामा चाहान्छन् ।</div><div style="text-align: justify;">यहा विचारणीय कुरा के छ भने लिम्वुहरु ९९ प्रतिशत लिम्वुवान चाहान्छन् । त्यस्तै अन्य लिम्वुवानवासीहरु प्नि लिम्वुवान चाहन्छन् । यो कुरा वुझेर कार्य गर्नुपर्ने हुन्छ । किनकी लिम्वुवानले छुट्टै स्वतन्त्र लिम्वुवान चाहेका होईनन् । उनीहरुले संघीय नेपालको स्वायत्त लिम्वुवान राज्य मात्र चाहेका हुन् । जुन कुरा अन्तरिम संविधानमा संघीय नेपाल हुने भनेर उल्लेख भैसकेको छ । उही मोडलमा मात्र फरक हो । </div><div style="text-align: justify;"><br /></div><div style="text-align: justify;"><strong>निस्कर्ष</strong></div><div style="text-align: justify;">लिम्वुवानको लागि सम्पूर्ण लिम्वुहरु सहमत छन् । लिम्वुहरु देशविदेश जहाँ वसेपनि लिम्वुवानप्रति चिन्तित छन् । लिम्वुवानको लागि भावानात्मकरुपमा संगठित छन् । लिम्वुवानलाई विविध सहयोग पुर्याई रहेका छन् । यो कुरा सम्वन्धित सवैले वुझ्नुपर्ने हुन्छ । तर विडम्वना हामीमा पनि संकूचित घेराहरु रहेका छन् । हुनत यो कुरा नचाहदा नचाहदै गर्नु परेको छ । त्यो के भने हङकङमा स्थापित लिम्वुवान राष्ट्रिय मोर्चा नेपालमा सञ्चालित संयुक्त आन्दोलनमा सहभागि भएर अघि वढ्न चाहने कुरा स्वयं अध्यक्ष नेपाल गएर प्रस्ताव राख्दा स्वीकार्य भएन । कसरी हुन्छ हामी लिम्वुवानी आन्दोलनलाई आवशयक सहयोग गर्न सकिने वताउदा पनि हुन सकेन । तर आर्थिक सहयोग चाही माग्ने गर्दछन् । वास्तवमा यस्तो तरिका सकारात्मक होईन । त्यसलाई मिलाएर समायोजन गरेर लैजानुपर्दछ । त्यस्तै यु.के लाई पनि भनियो । तर अवको वाटो भनेको के हुनुपर्दछ भने र्सवप्रथम लिम्वुवानको लागि मात्र खोलिएका पार्टी एकिकरण गर्दै जाने र अन्य पार्टी भातृसंगठनहरुलाई पनि आवद्ध गर्दै लैजाने । विदेशमा स्थापित लिम्वुवानी संगठनहरुलाई पनि एकिकरण गर्ने तथा त्यस्तो हुन नमिल्नेलाई समन्वय गरेर अघि वढेर जाने । लिम्वुवानमा स्थापित र र्सवमान्य नेताको अभाव भएकोले गर्दा कसैको नेतृत्व स्वीकार्य मानिएको छैन । तर यो परिपाटीलाई ध्यान दिदै वर्तमान घडिको लागि कसैको पनि नेतृत्वलाई स्वकिार्ने । जुन मतदानको आधारमा वहुमतको आधारमा चयन होस । हुनत हो, सुवास नेम्वाङको नेतृत्व लिम्वुवानले चाहन्छन् । तर त्यो परिपूर्ति हुदैन । कोही चाहन्छन् पद्मसुन्दर लावती लगायत वरिष्ठ राजनितीकर्मी तथा वैरागी काईला, वालकृष्ण मावोहाङ, चैतन्य मेन्याङवोहरु आदिजस्ता वुद्धिजिवीहरुले नेतृत्व गरुन । तर यो पनि भैरहेको छैन र तल्लो स्तरवाट उठिरहेका नयां नेताहरुले लिम्वुवान हांकिरहेका छन् । अव हाकिने पनि स्थिती हुदैछ । तर माथि उल्लेखित व्यक्तिहरु नेतृत्वमा नआएतापनि उहाहरुको समर्थन आफ्नो ठाउमा रहेको कुरालाई विर्सन हुदैन ।</div><div style="text-align: justify;">लिम्वुवानवादी एकठाउमा आएपछि लिम्वुवानका अन्य आदिवासीहरु जस्तै लोहरुङ, अठप्रे, याख्खा, मेवाहाङ आदिसंग छलफल चलाउदै ऐतिहासिक लिम्वुवानको आधार तथा दाजुभाईको रुपमा भातृत्व कायम गर्दै अघि वढ्ने तथा अन्य जातिहरुको सवालमा पनि लिम्वुवानको ऐतिहासिक पाटोलाई उजागर गर्दै लिम्वुवानको खातिर अघि वढ्ने । यसो भएमा लिम्वुवानले जनर्समर्थन प्राप्त गर्न सक्छ र शान्तिपूर्ण तवरवाट आफुले सोचेको सम्झेको लिम्वुवान प्राप्त हुनेछ ।र वर्तमान समय भनेको सवैको विचार तथा अस्तित्वलाई कदर गर्दै अघि वढ्ने समय भएकोले लिम्वुवानवादीहरुले अरुको अवस्था र स्थितीलाई पनि मध्यनजर गरेर अघि वढ्नुपर्ने हुन्छ । इतिहासमा लिम्वुवानमा लिम्वुजातिको मात्र वसोवास थियो । तर अहिले लिम्वुवानमा विविध जाति वसोवास गर्दछन् । करिव १०३ जाति, ६२ भाषीहरु र ८ विभिन्न धर्मावलम्वीहरु रहेका छन् । तत्कालिन समयमा दश राज्यहरु थिए त्यस्तै परिपर्तित हुदै सत्र थुमहरु भएका थिए । अर्थात संघीय अवधारणामा लिम्वुवान सञ्चालित थियो । तर अहिले ९ जिल्लाहरुमा विभक्त छन् । वि.सं. २०५८ को जनगणनानुसार लिम्वु ३५९३५३, रार्इ ३०४३७४, वाहुन ४३५६७६, क्षेत्री ४०१६२०, थारु १५४७८१, नेवार १०२१७३, मुस्लिम ११९२२३, यादव १२२५११, तामाङ ११२०११ हरु १ लाख माथिका छन भने अन्य १ लाख मुनिका छन । त्यस्तै ४०८ गाविस, नगरपालिकामा लिम्वु १२१ मा रार्इ ५९, वाहुन ५६, क्षेत्री ५३, थारु ३४ मुस्लिम १९, राजवंशी १७, गनगार्इ ८, मगर ६, तामाङ ५, यादव ५, शेर्पा ४, गुरुङ ३ मा प्रथम संख्यामा रहेका छन् । यर्सथ लिमवुवानमा लिम्वुको स्थान अगाडि रहेपनि अन्य जातिहरुको उपस्थिती पनि उल्लेख्य रहेकोले सवैको अस्तित्वलाई स्वीकार गरेर अघिवढ्नु पर्दछ । सवैलाई समान व्यवहार गर्नु पर्दछ । </div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">अन्त्यमा लिम्वुवान प्राप्तिको लागि विभिन्न पार्टी विभक्तहरु सवै गोलवन्द भएर लागौं । टुटफुटको राजनिती नगरौं । पद लोलुपता नगरौं । लिम्वुवान पूनस्थापनाको समयसम्म वाहिरी र भित्री शत्रु शक्तिको वहकाईमा नलागि अघि वढौं । अवश्य हाम्रो लिम्वुवान पूनप्राप्ति हुनेछ । यसमा लिम्वुवानको सिमाक्षेत्र र अग्राधिकारलाई सदा ख्याल गरौं । सिमाक्षेत्र भन्नाले नेपालमा अवस्थित लिम्वुवान भूभाग हो । यो पूर्वमा मेची नदी, पश्चिममा (सिस्वा,संखुवा खोला,अरुण तथा सप्तकोशी),उत्तरमा हिमालय या तिव्वत र दक्षिणमा जोगवनी या भारत पर्दछ । यद्धपी लिम्वुवानको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदी हुदै वंगलादेश सिमाना र दक्षिणमा जलालगढ भारतभित्र पर्दछ । अव अग्राधिकार भन्नाले जल, जंगल, जमिन हुदै भाषा, लिपी, धर्म संसकार संस्कृती तथा जातिय पहिचानका कुराहरु पर्दछन् ।लिम्वुवान एकतानै लिम्वुवानको पूनस्थापना हो । यो नारालाई आत्मासाथ गरेर अघिवढौं । यसैले नै दिन्छ लिम्वुवानलाई शत्ति । यही शक्तिले नै लिम्वुवान स्थापना हुनेछ । सेवारो ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">लिम्वुवानी एकता-जिन्दावाद ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">लिम्वुवानी राष्ट्रवाद- जिन्दावाद ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;">जय लिम्वुवान ।</div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><br /></div><div style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; text-align: justify;"><span style="color: #38761d;">लेखक लिम्वुवान राष्ट्रिय मोर्चाका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।</span> </div><div class="separator" style="border-bottom: medium none; border-left: medium none; border-right: medium none; border-top: medium none; clear: both; text-align: center;"></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-1516786215758754618?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-82942128594453620732011-05-15T05:00:00.000-07:002011-05-15T05:13:49.558-07:00<div class="separator" style="clear: both; text-align: justify;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-f27bqCcjL84/Tc_DGl92R7I/AAAAAAAALWk/5f_nViGc1zM/s1600/chhabi+pp.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" j8="true" src="http://1.bp.blogspot.com/-f27bqCcjL84/Tc_DGl92R7I/AAAAAAAALWk/5f_nViGc1zM/s1600/chhabi+pp.jpg" /></a></div><div style="text-align: justify;"><b>छविसुब्बा सङबाङफे लिलिमहाङ </b><br /><b>१. थालनी :</b></div><div style="text-align: justify;">सामन्ती निरंकुश राजतन्त्रात्मक उत्पीडनको लामो अन्तरालपछि नेपालमा लोकतन्त्र स्थापना भएको कुरा त सर्वविदितै छ । अहिले नेपालका विभिन्न जाति वर्ग र समुदायहरुले आ-आपुनो पहिचान र इतिहासको आधारमा राजनैतिक आर्थिक धार्मिक लैंगिक तथा भाषिक-साँस्कृतिक अधिकार खोजिरहेका छन् । राजतन्त्रको विरुद्धमा ओईरिएको जनलहर थेग्न नसकेपछि अन्ततः सत्ताधारी दलहरुले बि।स। २०६५ जेठ १५ गते नेपाललाई गणतन्त्रात्मक राज्य त घोषणा गरे तर मुलुकमा विद्यमान समस्याहरुको जड के हो भन्ने सन्दर्भमा पहिचान गर्न उनीहरु अल्मलिरहेको वर्तमान अवस्थाले धेरै राजनीतिक अन्यौलताहरु पैदा गरेको छ । बि।स। २०४७ को संविधान खारेज गर्न र जनआन्दोलनका उपलब्धीहरु तत्काल संस्थागत गर्नका लागि नै नेपालको अन्तरिम संविधान-२०६३ जारी भएको हो । तर त्यो संविधानले जनताले आन्दोलनमार्फत मुखरीत गरेको संघीयता र गणतन्त्र आत्मसात् नगर्दा सत्ताधारी दलहरुप्रति शंका र अविश्वास सँगसँगै पैदा भएर गयो । लक्ष्मण अर्याल संयोजकत्वको अन्तरिम संविधान मस्यौदा समितिले तयार गरेको संविधानमा उल्लेख भएको संघीयता र गणतन्त्रलाई तीनदलका शीर्षस्थ नेताहरु गिरीजाप्रसाद कोईराला माधवकुमार नेपाल र पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले वालुवाटारको प्रधानमन्त्री निवासमा बसेर खारेज गरीदिए । खाली राखिएको राष्ट्रिय जनावरको महलमा ूगाईू राखेर अन्तरिम संविधान घोषणा गरे । उनीहरुले सोचेका थिए राजाबाट दलहरुलाई सत्ता हस्तान्तरण भएपछि राज्य संचालनको सम्पूर्ण प्राधिकार आफुमा निहीत भएको छ र अन्य शक्तिहरुले यो मुलुकमा आन्दोलन गर्ने कुनै हैसियत राख्दैनन् । हुनत नेपालमा आफुलाई उत्पीडित जाति वर्ग र समुदाय सम्झनेहरुको राजनीतिक संस्था नभएकै हो त्यसबेला । आपुनो भाषालिपि र सँस्कृति संरक्षण र बिकासका लागि आदिवासी जनजातिहरुले सामाजिक संस्था दर्तागरी संचालन गरेका थिए तर तिनीहरु राजनीतिकरुपले आन्दोलनमुखी थिएनन् । आदिवासी जनजाति आन्दोलनका केही अग्रज नेताहरुले जारी अन्तरिम संविधान जलाउने निर्णय गरे जसअनुरुप काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा संविधान जल्यो । त्यसको अगुवाई आदिवासी जनजाति गैरसरकारी संस्था महासंघले गरेको थियो । आदिवासीहरुले अन्तरिम संविधान जलाउदा त्यो घट्ना सामान्य जस्तो लागेको थियो सत्ताधारीहरुलाई तर अर्कोपल्ट मधेसी जनअधिकार फोरमले पनि त्यही स्थानमा संविधान जलाएपछि सरकारी दमनको सिलसिला सुरुभयो । मधेसी नेताहरु पक्राउ परे जसको कारणले मधेसमा वलिदानी आन्दोलनको विजारोपण भयो । </div><div style="text-align: justify;">मधेस राजनीतिक र जातीय पहिचानको रुपमा स्थापित नभएता पनि त्यो एउटा लामो उत्पीडनको जरा भएर रहेको थियो । हरेक राजनीतिक पुनर्गठन प्रकि्रयाबाट मधेसी समाज वहिष्करणमा पर्दैआउनुको साथै सामाजिक विभेदको चरम शिकार हुँदैआएको थियो । बहुदलीय व्यवस्थाको अभ्यास भएयता भारतीय शक्तिको नजिक रहने केही सभ्रान्त मधेसी समुदाय बाहेक अन्य समुदाय र वर्गहरु राजनीतिक मुलधारमा सहभागी हुन नसक्नुका साथै उनीहरुमा शोषण दमन अन्याय अत्याचारको चरमोत्कर्ष थियो । यिनै कारणले मधेसी आन्दोलनमा प्रशस्त मलजल पायो र सत्ताधारीहरुलाई नयाँ संकटमा फसाई दियो । </div><div style="text-align: justify;"><b>२. लिम्बुवानको मर्म : </b></div><div style="text-align: justify;">लिम्बुवान आन्दोलनको प्रकृति र इतिहास फरक छ । लिम्बू जातिहरुमा वर्गीय र सामाजिक उत्पीडन भन्दा पनि राजनीतिक आर्थिक ऐतिहासिक र भाषिक-साँस्कृतिक उत्पीडनले स्थान ओगटेको छ । आपुनो ऐतिहासिक पहिचान भएको भूमिमा स्थिररुपले निरन्तर बसोबास गर्ने जातिहरुमध्ये लिम्बूहरु अग्रस्थानमा आउछन् । यसको कारण लिम्बूहरुले नेपालको निर्माणपश्चात पनि लामो समयसम्म स्थानीय जातीय सत्ता उपभोग गरेका थिए जसलाई पछिल्लो कालमा ूकिपटू भनिन्थ्यो । तालुकदारी मुखियाली र जिमिदारी प्रथा अन्तर्गत अन्य आदिवासी समुदायमा स्थानीय सत्ता अभ्यास गर्ने प्रचलन भएता पनि लिम्बूहरुले उपभोग गरेजस्तो स्वायत्तताको पूर्णअधिकार अन्य जातिमा थिएन । लिम्बूहरुलाई एकैचोटी राजनीतिक हस्तक्षेपबाट विचलित बनाउने प्रकि्रया भन्दा पनि आर्थिक धार्मिक सामाजिक र भाषिक-साँस्कृतिक आक्रमणबाट निष्तेज बनाउदै लगियो । जसका उदाहरणहरु दशैं मान्न बाध्य गराउने जनै भिराउने आपुनो भाषालिपि पढ्नलेख्न प्रतिवन्ध लगाउने आदि । राज्यले समय र परिस्थिति अनुसार निर्वाहमुखी आर्थिक कार्यक्रम लागू नगरेको हुनाले जीविकोपार्जनका लागि धेरै लिम्बूहरु विदेशमा रोजगारी गर्नपुगे । यो जरजर फेहरिस्त आजसम्म पनि ज्यूँकात्युँ छ । हामी खोजिरहेका छौं यो समस्याको जड के हो र यसको अन्त्य कसरी हुनसक्दछ कतिलाई लाग्नसक्छ यी सबै आर्थिक विपन्नताको कारणले उब्जेका समस्याहरु हुन् । त्यसो भएकोले आर्थिक रुपमा सक्षम र सवल भईयो भने स्वतःस्पुूर्त राजनीतिक अधिकारमाथि पहुँच पुग्न सक्दछ । यो कदापी होईन । यदि त्यसो भए त सबैभन्दा औसत आय भएका नेपालीमा थकाली पर्दछन त्यसपछि नेवार र शेर्पा जाति पनि हुन् । ती जातिहरु नेपालको आदिवासी जनजातिमा सूचिकृत छन् । हाम्रो सवाल अधिकारको हो र अधिकार निसृत हुने थलो राज्यसत्ता हो । नेपालको राज्यसत्तालाई हिन्दुअतिवादी सोच र चिन्तन बोकेका समुदायहरुले आजसम्म एकलौटीरुपमा कब्जा गरेका छन् । राज्यसत्ता कब्जा गरेपछि त्यसलाई संचालन गर्ने सबै प्रशासनिक तथा न्यायिक संयन्त्रहरुमा आपुनो समुदायका मानिसहरु मात्र राखेका छन् जसको कारणले सत्ताको पहुँच बाहिर रहेका जाति र समुदायहरुले राज्यको श्रोत साधनदेखि विमुख हुनुपरेको छ । राजनैतिक निर्णय गर्ने तहमा आपुनो पहुँच नभएपछि राज्यबाट गरिने आर्थिक वितरण प्रणालीबाट स्वतःस्पुूर्त वहिष्करणमा पर्न पुगिन्छ । त्यसो भएपछि आपुनो देश भनेर के गर्ने जीविकोपार्जन हुँदैन त्यसको साटो जीवन निर्वाहको विकल्प रोजगारीको लागि विदेश पलायन नै मानिस रोज्न पुग्दछ । त्यसैले नेपालको मुख्य समस्या राजनीति हो । किनभने विभिन्न घट्नाक्रमहरुबाट पुनःगठन भएका राजनीतिक सत्तामा आदिवासीहरु कहिल्यै समावेस भएका छैनन् । बि।स। १९०३ मा जङ्गबहादुर राणाले कोतपर्वबाट स्थापना गरेको राणा शासन २००७ सालमा स्थापना भएको प्रजातन्त्र २०१७ सालको पंचायती व्यवस्था २०४६ सालमा पुनःस्थापना भएको प्रजातन्त्र र २०६२÷६३ सालको लोकतान्त्रिक गणतन्त्र यी सबै राजनीतिक पुनःगठन प्रकि्रयाहरुमा नेपालका आदिवासी जनजाति मधेसी मुस्लिम महिला लगायतका जाति र वर्गहरु लगातार पाखा पारीएका घट्नाहरु ताजै छन् । यी प्रकि्रयाहरुबाट समेटीएका जातहरु शाह राणा ठकुरी बाहुन र क्षेत्री मात्र हुन । तसर्थ पूर्णलोकतान्त्रिक अभ्यासको वहाली गर्नका लागि राजनीतिक मुलधारदेखि बाहिर रहेका समुदाय र वर्गहरुलाई समावेस गर्ने प्रकि्रयाको थालनी नभएसम्म मुलुक समस्या र द्वन्द्वको घेराबाट उम्कन सक्दैन र तबसम्म दिगोशान्ति र स्थायित्व कायम हुँदैन । </div><div style="text-align: justify;">ऐतिहासिक विरासत र पहिचानको आधारमा अधिकार सिर्जनाको मुद्दा नै लिम्बुवान आन्दोलनको प्रस्थानविन्दु हो । यूगौंदेखि कायम रहेको हिन्दुअतिवादी एकल साँस्कृतिक विचारमा आधारीत राजनैतिक सत्ताले लादेका अन्याय अत्याचार र शोषण दमन अन्त्य गर्दै ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको आधारमा स्वायत्तता कायम गरिएमा मात्र उत्पीडित जनताले मुक्ति पाउन सक्दछन भन्ने मुल्यमान्यतामा लिम्बुवान आन्दोलन केन्द्रित रहेको छ । अधिकारमुखी आन्दोलन यो अवस्थामा आईपुग्नु शान्ति व्यवस्थापनको एउटा सकारात्मक पूर्वाधार बन्नु हो । तर सत्ताधारीहरुको परम्परागत सोच र शैलीहरुमा परिवर्तन र जनआकांक्षा बमोजिम रुपान्तरण हुन नसकीरहेको परिस्थितिले द्वन्द्वका नयाँ मुद्दाहरु जन्माउन सक्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ भने अर्कोतिर लिम्बुवानका राजनीतिक पार्टी/संगठनहरुको विभाजन र आपुङ्गीपनाले उब्जाएको मनोविज्ञानले लिम्बुवान चाहने जनताहरु अन्योलग्रस्त बनिराखेका छन् । लिम्बुवानजन्य पार्टी र संगठनको नेतृत्व गर्ने कुनै पनि नेताले लिम्बुवान सुनिश्चितताको स्पष्ट मार्गचित्र दिनुको सट्टा एकले अर्कोलाई गालीगलौज गर्ने पार्टी फुट्नुको दोष अर्कालाई लगाएर आफु चोखिने अर्को समुह अयोग्य आफुमात्र योग्य ठान्ने सहयोग दाताहरुलाई आपुनो पकड र कब्जामा पार्नका लागि नानाभाँतीका नाटकहरु गर्ने राजनीतिक सैद्धान्तिक वैचारिक दार्शनिक दृष्टिकोण र मार्गदर्शनको अभ्यास कहिल्यै नगर्ने र खाली फोस्रा भावनाको खेती गरेर यूवा र जनतालाई कपोकल्पित सपना देखाउने आदि कार्यमा व्यस्त रहेको देखिन्छ । के यस्तो प्रवृत्तिले पार्टी संगठन चलाउनेहरुले लिम्बुवान मुक्ति र जनताको भाग्यरेखा कोर्न सक्लान राजनीतिक मुक्तिको यात्रा त्यति सजिलो छ आज यिनै प्रश्नहरुले जवाफ खोजीरहेका छन् । </div><div style="text-align: justify;"><b>३. के हो राजनीतिक मुक्ति ? </b></div><div style="text-align: justify;">सबै मान्छेहरु राजनीतिक अभ्यासमा सहभागि हुँदैनन् । समाजका कमै मान्छेहरुमात्र राजनीतिमा लागेर शक्तिको अभ्यास गर्ने गर्दछन् । वास्तवमा राजनीति पनि वंशानुगत व्यवसायिक निरन्तरता जस्तो भएको छ । त्यसैले मान्छेले सुरुमा आपुनो शासककोरुपमा राजतन्त्र छनौट गरेका हुनसक्छन् किनभने समाजको नायके छान्न झन्झटिलो नहोस । आजको २१औं शताब्दीमा मानव समाज आईपुगेपछि आपुनो लागि आफैं शासक बन्ने ईच्छा मानिसमा जाग्नथाल्यो र त्यसैको राजनीतिक अभिव्यक्ति हो प्रजातन्त्र वा लोकतन्त्र । जसमा स्थायी शासक हुँदैन र राजनीतिमा भागलिने व्यक्तिले आपुनो गुण र कौशलताको आधारमा लोकपि्रयता हासिल गर्छ र उसलाई निश्चित समयावधिका लागि जनताले शासकको रुपमा छनौट गर्दछन् । आजका विश्वका मानिसहरुले यस्तो खालको शासकीय व्यवस्था र प्रणालीप्रति रुचि राख्न थालेपछि नयाँ परिवर्तनको लहर देखा परेको हो । शक्ति अभ्यासको खेलबाट गुज्रँदै आएको जुनसुकै राजनीतिक व्यवस्थाका शासकहरु जनताले चाहदैमा स्वईच्छाले सत्ता हस्तान्तरण गर्दैनन् । उनीहरुलाई सत्ता हस्तान्तरण गराउने माध्यम भनेको नै क्रान्ति हो । क्रान्तिको शाब्दिक अर्थ परिवर्तन हो र त्यो परिवर्तन सरल हुँदैन जटील र जोखिम हुन्छ । त्यो परिवर्तन चाहने मानिसहरुले वलिदानसम्म गर्नुपर्दछ । मानिसका चाहना र ईच्छाहरुलाई समेट्दै त्यसअनुसार मार्गनिर्देश गर्ने चीन्तनको गाथा बिकास भएर आएको छ त्यसलाई नै राजनैतिक वैचारिक सैद्धान्तिक र दार्शनिक मार्गदर्शन भन्ने गरिन्छ । अहिले आएर सत्ताको अभ्यास गर्छु भन्ने गुट वा दलले ती कुराहरुको राजनीतिक साहित्य बनाएर आपुनो पार्टी दस्तावेज बनाउदछन् जसमा आपुनो पार्टीले गर्ने शासनको स्वरुप र चरित्र उल्लेख भएको हुन्छ त्यसअनुसार जनताले रुचाएमा आफुलाई शासक बनाउन प्रस्ताव गर्ने दल वा व्यक्तिलाई मतदिएर निश्चित अवधिका लागि छनौट गर्दछन । यसरी निर्वाचित भएका शासक प्रशासकहरुले जनताको राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक ,लैंगिक, भाषिक तथा साँस्कृतिक उन्नति बिकास र समृद्धिका लागि नीति कार्यक्रम र योजना बनाएर कार्यान्वयन गर्नुपर्दछ । यी कार्यका लागि नै राजनीतिक दल वा राजनीतिज्ञहरुलाई जनताले निर्वाचनमार्फत कार्यादेश दिने गर्दछन् । यस्तो व्यवस्था वा प्रकि्रयालाई प्रजातन्त्र वा लोकतन्त्र Democracy भन्ने गरिन्छ । आज हामी यही लोकतान्कि व्यवस्थामा अधिकार खोजिरहेका छौं र हाम्रो अधिकारको राजनीतिक सम्बोधन पहिचान सहितको अधिकार सृजना हो भनिरहेका छौं । यसबेला सत्ताधारीहरु हाम्रो मर्म भावना र मागप्रति चासो र सरोकार दिईरहेका छैनन् किनभने उनीहरुको सरोकार आफु र आपुनो दलकेन्द्रित स्वार्थ प्रमुख एजेण्डा बनेकोछ । एकात्मक शासनप्रणालीको लामो अभ्यासबाट गुज्रँदै आएका नेपालका वर्तमान शासकहरु उत्पीडित जाति र वर्गहरु राजनीतिकरुपले सशक्त भएमा सत्ताअभ्यासको प्रकि्रयाबाट आफु कमजोर वा वहिष्कृत भईएलाकी भन्ने मनोविज्ञानले ग्रस्त भईरहेका देखिन्छन् । संघीय गणतन्त्रात्मक लोकतान्त्रिक सत्ताअभ्यासमा एकल समुदाय वा वर्गीय आधारमा सीमित रहेको राजनैतिक शक्तिलाई वाँडफाड वा निक्षेपीकरण गरी अन्य वर्ग वा समुदायहरुलाई पनि साझेदारी गरिन्छ र यसरी नै उनीहरुमा शासकीय नेतृत्वमाथि पहुँच स्थापना हुनसक्दछ । यो प्रकि्रयाले सत्ताअभ्यासमा सकि्रय रहेको कुनै जात वर्ग वा समुदायलाई राजनीतिको कुनै पनि अवसरबाट निषेध गर्ने होईन । तर आफुले एकलरुपमा सत्ताको नेतृत्व उपभोग गरिरहेका जात र वर्गहरु उत्पीडित जाति वर्ग र समुदायहरुलाई अधिकार सम्पन्न बनाउदा आफु कमजोर वा बुद्धिजीविहरु पार्टीमा आएमा आफु नेतृत्वबाट विस्थापित भईन्छकी भन्ने भय र त्रासले सन्त्रास भएका मानिसहरु लिम्बुवानजन्य पार्टी संगठनमा नेतृत्व गरिरहेका छन् । तपाई कल्पना गर्नोस बुद्धिजीवि नभएको राजनीतिक पार्टी र संगठन कस्तो हुन्छ होला ? राजनीतिक पार्टी आफैंमा अघोषित सत्ता हो र कुनै पनि बेला यसले सत्ता संचालनको अविभारा बहन गर्नुपर्दछ । त्यसबेला नीति कार्यक्रम र योजना बनाउने विज्ञहरु नभएको खण्डमा त्यस्तो पार्टीले जनतालाई के राहत दिनसक्छ तसर्थ असल शासनका लागि संचालन गरिने राजनीतिक पार्टीमा विभिन्न विधाका दक्ष जनशक्ति सरीक हुन अति आवश्यक छ । तर अहिले हामी देखिरहेका छौं लिम्बुवान सत्ता संचालनको उत्कट चाहना राख्ने साथीहरुको पार्टी र संगठनमा मारमुङ्ग्रे जमातमात्र छन् । त्यस्तो पार्टी वा संगठनलाई लोकतन्त्रमा कुनचािहं मुर्खले सत्ता संचालकको अविभारा देला ? यी सवालहरुमा हेक्का राखेर पार्टी शुद्धिकरण र सुदृढीकरण नगरेसम्म लिम्बुवान मुक्ति र यसका लागि आफुलाई क्रान्तिकारी भनाउने संगठनहरुको भविष्य अन्धकार छ । </div><div style="text-align: justify;"><b>४.निष्कर्ष र अन्त्य :</b> </div><div style="text-align: justify;">सपना र यथार्थताको धरातल धेरै फरक पर्दछ । राजनीतिमा सपना देखाउने खेल धेरै पहिलाबाट चलिआएको हो । धेरै पार्टीहरुले जनतालाई सपना बाँडेरै राजनीति गरिल्याएको हाम्रो जीवनले भोग्दै आएकाछौं । साम्यवाद र समाजवादको सपना बाँडेर राजनीति गर्ने पार्टीहरु नै आजको दुनियामा धेरै देशको राजनीतिक सत्तामा हावि भैराखेका छन् । नेपालको हावापानी र माटो सुहाउदो भनेर लादिएको पाचायती व्यवस्थाले लगभग तीसवर्ष नेपाली जनताहरुलाई सपना बाँडेर शासन चलाएको थियो । पाचायती व्यवस्थाको अन्त्य पश्चात उदाएको संवैधानिक राजतन्त्र सहितको वहुदलीय व्यवस्थाले डेढदशकसम्म समाजवादको सपना बाँडेर नेपाली जनतालाई अल्मल्याएको तीतोसत्य हाम्रो सामु छर्लङ्ग छ । मुलुकमा भएका राजनीतिक उतारचढावपूर्ण परिवर्तनहरुले वल्ल हामीलाई अधिकार सृजनाका लागि आपुनो इतिहास र पहिचान खुल्नु पर्दोरहेछ भन्ने सम्मको चेतनावोध भएकोछ । यो अवस्थामा राजनीतिक सत्ताको नेतृत्वमा पहुँच पुर् याउनका लागि उत्पीडित जाति र वर्गहरुले क्रान्तिकारी छलाङ्ग मार्न बाँकी नै छ । यसको लागि अपनाउनु पर्ने राजनीतिक चरित्र, शैली, कार्यपद्धती र रणनीतिक योजनाहरु सैद्धान्तिक र वैचारिकरुपले खारिएको हुनुपर्दछ । तर लिम्बुवान स्वायत्तताको मुद्दा उठाएर राजनीतिक गतिविधि गरिरहेका केही संगठन र त्यसका नेताहरु अनाहकका फोस्रा आश्वासन र काल्पनिक सपना बाँडेर लिम्बुवानवासी जनतालाई दिग्दार गरिरहेका छन् । अर्कोतिर घना जनसंख्या भएको प्रस्तावित लिम्बुवानमा गैरलिम्बूहरुको वहुसंख्यक बसोबास छ र उनीहरु लिम्बुवान राज्य स्थापना भएपश्चात आपुनो राजनैतिक सहअस्तित्व र हैसियत कुनरुपमा व्यवस्थापन हुन्छ भन्ने चिन्ताले ग्रस्त भइराखेको देखिन्छ । त्यसमध्ये पनि अहिलेसम्म सत्ता संचालनको सबै संयन्त्रमा पहुँच राख्दै आएका बाहुनहरु भोली हुने लिम्बुवानको राजनीतिक पुनःगठन प्रकि्रयाबाट बाहिर परिने होकी भन्ने मनोविज्ञानले सताईरहेको देखिन्छ । यी सबै दृष्यहरुहरुलाई संश्लेषण गरेर संयोजन गर्नसक्ने राजनीतिक मार्गदर्शनको खाँचो खट्किएको छ अहिले । जातीय र साँस्कृतिक विविधता नै नेपालको विशेषता रहेको कुरालाई कुनै काल्पनिक तर्कले पुष्टि गरिरहनु पर्दैन । नेपालमा रहेको सबै विविधता समाप्त गरी एकल धर्म सँस्कृति र जातीय राज्य बनाउन लामो अभ्यास गर्दैआएका हिन्दुअतिवादीहरु जनताको आन्दोलनबाट परास्त भैसकेको यो अवस्थामा अब जातीय, धार्मिक, लैंगिक तथा भाषिक-साँस्कृतिक विविधतालाई सम्बोधन नगरी जान सकिने परिस्थिति छैन । त्यसैले नयाँ सोच नयाँ विचार र नयाँ राजनीतिक कार्यदीशा अख्तियार गर्नु जरुरी छ । २१औं शताब्दीको लोकतन्त्रलाई सँस्थागत गर्नका लागि जाति वर्ग र राष्ट्र मुक्तिको क्रान्तिलाई नयाँ र वैज्ञानिक ढङ्गले संश्लेषण गर्नुपर्दछ । एकलजातीय राष्ट्रवादको नारा र कार्यक्रमबाट थोपरिएको वहुलराष्ट्रिय उत्पीडन अन्त्य गर्नका लागि अब समाजवादको नयाँ रुपान्तरण वहुलराष्ट्रिय लोकतान्त्रिक संघीय समाजवाद हो । यो मार्गदर्शनको वैज्ञानिक उपयोगबाट लिम्बुवान लगायत नेपालका सबै राष्ट्र राज्यहरुको मुक्ति सम्भव छ । </div><div style="text-align: justify;">(लेखकः संघीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय पार्टीका प्रवक्त हुन्)</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/3111818929153689234-8294212859445362073?l=limbu-wan.blogspot.com' alt='' /></div>limbuhttp://www.blogger.com/profile/04360973369795520916noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-3111818929153689234.post-46004592313728288302011-05-10T05:49:00.000-07:002011-05-10T05:49:31.263-07:00<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-FEdcjvrvJ_I/Tck0ANor0uI/AAAAAAAALWc/CVGfallE5z4/s1600/Kumar+Lingden.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; cssfloat: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="200px" j8="true" src="http://2.bp.blogspot.com/-FEdcjvrvJ_I/Tck0ANor0uI/AAAAAAAALWc/CVGfallE5z4/s200/Kumar+Lingden.jpg" width="145px" /></a></div><div style="text-align: justify;"></div><div style="text-align: justify;"><strong>कुमार लिङ्देन 'मिराःक्'</strong></div><div style="text-align: justify;">अहिले हाम्रो देश नेपाल संघीयकरणको प्रक्रियामा छ । लिम्बुवान, खम्बुवान, तामाङसालीङ, नेवाः, तमुवान, मगरात, थारुहट, मैथिल, खसान, स्वायत्त राज्यहरुको कुरा जोडदार गरी उठिरहेको छ । एकात्मकवादीहरुले नेपाललाई राजनीतिक, भाषिक, सामाजिक, साँस्कृतिक, आर्थिक, वातावरणीय आदि हरेक रुपमा ध्वस्त गरेपछि देश समाज नव-निर्माणको चोखो भावनाले यी संघीय राज्यका मागहरु उठिरहेका हुन् । संघीयकरणको कुरा गरिरहँदा विगत २४० वर्षमा नेपालका एकात्मक सत्ताधारीहरुले कसरी देशलाई बर्बाद गरेछन् भनेर समीक्षा गरिनु पनि जरुरी हुन्छ । </div><div style="text-align: justify;">हामी बसिरहेको यस भू-भाग वा भारतीय महाद्वीपको इतिहास पनि बडो रोचक छ । पहिले यस भू-भागको उत्तरी क्षेत्र वा अहिलेको नेपाल, सिक्किम, बर्मा, भूटान, नागाल्याण्ड, मिजोरामदेखि गंगा नदीको फाँटसम्म मङ्गोलियन मूलका आदिवासीहरु बसिरहेका थिए । दक्षिण तमिलनाडुतिर द्रविडमुलका आदिवासीहरु बस्दथे । यी दुबै वर्गका आदिवासीहरुको आफ्नै भाषा संस्कृति जीवनपद्धति र सम्यताहरु थियो । यही क्रम्मा अहिलेको इरान इराक वा भू-मध्यरेखीय क्षेत्रबाट आर्यनहरु यस भारतीय उपमहाद्वीपतिर हुलका हुल आउन थाले । यो धेरै मलिलो र हरियो घाँसे मैदानहरुले भरिएको क्षेत्र थियो । यो क्षेत्रको रमाइलोपन देखेर ती आर्यनहरु लोभिए र यतै बस्ने सोच बनाए । तर यस क्षेत्रमा दुई प्रकारको आदिवासीहरु धेरै पहिलेदेखि नै बसिरहेका थिए । यी दुई प्रकारका आदिवासीहरुलाई ध्वस्त गर्न ती आर्यनहरुले अनेक षडयन्त्रहरु अपनाए । यही सयममा रामायण महाभारत ग्रन्थहरुको रचना भयो । यी दुईवटै ग्रन्थहरुमा आर्यनहरुले यहाँका आदिवासीहरुलाई षडयन्त्रमुलक ढङ्गले परास्त गरेको कथाहरु लेखिएको छ । जस्तो रामायणमा रामले रावणलाई प्रत्यक्ष जित्न नसकेपछि उसकै भाइ विभिषणबाट रावणको मुत्युको केन्द्र थाहा पाएर रावणको हत्या गरेका छन् । नत्र रामजस्तो आदर्श पुरुष युगपुरुष भनिएका व्यक्तिले त्यसरी षडयन्त्रको सहरा लिनु ठीक थियो कि थिएन अब आउने उत्तर उत्तरआधुनिक साहित्यले त्यसको विचार विमर्श गर्नेछ ।</div><div style="text-align: justify;">यसरी नै महाभारतको युद्ध पनि षडयन्त्रमुलक छ । महाभारतको युद्धमा किराती राजकुमार एकलव्यले कौरव पक्षमा लड्न जाँदा कृष्णहरु अत्तालिएर उनका गुरुमार्फत् बुढी औंला मागेको घट्ना छ । बुढी औंला नै लगेपछि केले धनुकाँड हान्नु तरपनि एकलव्यले गुरुलाई आफ्नो बुढी औंला काटेर उपहार दिएकै छन् । त्याग र गुरुभक्तिको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्ने एकलव्यबारे कहीँकतै कुरासम्म पनि गरिँदैन । शक्तिशाली भनिएका कृष्ण जसलाई देवताको रुपमा पुजिन्छ उनी आफै यति खुल्लम्खुल्ला पाण्डवहरुको पक्षमा लाग्नु ठीक थियो कि थिएन यस बारेमा हुने विचार-विमर्श नै उत्तरआधुनिक साहित्य रहेछ । तर सरसर्ती हेर्दा ती आर्यनहरु र मङ्गोलियन आदिवासीहरुको सीधै भिडन्त भएकोचाहिँ देखिँदैन । आर्यनहरुले पहिले द्रविडहरुलाई खत्तम गर्ने रणनीति लिए । र मङ्गोलियन आदिवासीहरुसँग मित्रता गरेको नाटक गरे । आर्यनहरुले द्रविडहरुलाई सखाप गर्ने र मङ्गोलियन आदिवासीहरुसँग मित्रता गाँस्ने रणनीति लिनुको पछाडि दुईवटा कारणहरु थिए । पहिलो द्रविडहरु विशेषगरेर दक्षिण भारतमा हजारौं वर्ष पहिलेदेखि बसेका थिए । तर उनीहरु फैलिन सकेका थिएनन् वा उनीहरुको व्यापक फोस्र थिएन । तर नेपाल क्षेत्रमा मङ्गोलियन आदिवासीहरुले एसियाभर छरिएका मङ्गोलियनहरुको एक भाग थिए । त्यसैले यी मङ्गोलियनहरुसँग युद्ध लड्दा धेरै लामो र भयङ्कर हुनसक्छ भन्ने सोचले ती आर्यन रणनीतिकारहरुले द्रविडहरुको विरुद्धमा उनीहरुको लडाइँलाई केन्द्रित गरे । सहयोग गर्न गएका एकलव्यहरुलाई पनि फकाई-फुल्याई बुढी औंला मागे र निस्तेज बनाए । </div><div style="text-align: justify;">यसरी आदिवासी द्रविडहरुलाई ध्वस्त गरेर आर्यनहरुले आफ्नो धर्म संस्कृति जातिलाई अघि बढाइरहेका थिए । शुरुमा आर्यनहरु धेरै मजवुत थिए । तर विस्तारै उनीहरुमा जातिभेद वर्णाश्रम जन्मियो र तँ ठूलो तँ सानो भन्ने कुरा ल्याएपछि उनीहरु धेरै कमजोर भइसेका थिए । यही क्रम्मा एघारौं शताब्तीतिर त्यही आर्यका पिता-पुर्खाहरु जो मुस्लिम भइसकेका थिए तिनीहरु भूमध्य क्षेत्रबाट आँधीहुरी आएजस्तै भारतका हिन्दू आर्यनहरुलाई आक्रमण गर्न आए । भारतका हिन्दू आर्यहरु जो द्रविडलाई ध्वस्त गरेर हाँसिरहेका थिए तर जातप्रथाको कारणले गर्दा अति कमजोर थिए । त्यसैले उनीहरुले ती मुस्लिमहरुको आक्रमणलाई सामना गर्न सकेनन् । हिन्दूहरुको भागाभाग भयो । मुस्लिमहरुले सत्ता कब्जा गरे । दिल्ली कब्जा गरे । धेरै हिन्दूहरु मुस्लिम भए । भनिन्छ- पाकिस्तानका राष्ट्रपिता भनिने जिन्नाको तीन पुस्ताअघिका बाजे हिन्दू थिए । </div><div style="text-align: justify;">यसरी मुस्लिमहरुको आक्रमणमा परेर आफ्नो भाषा धर्म जोगाउन धेरै हिन्दूहरु भागेर नेपाल आए । नेपालका मङ्गोलियन आदिवासीहरु र भारतका हिन्दूहरुको सम्बन्ध त्यसबेला राम्रै भएकोले उनीहरुको नेपाल आगमन सहजै ठानियो । किनकि एउटा नजिकको साथी अभर परेको बेला उसलाई स्थान दिनु मानवताको कुरा नै हो । तर आफूलाई शरण दिने मित्र सुतिरहेको बेला उसको मुटु छेड्ने गरी भाला रोप्नु न्यायसङ्गत धर्म सङ्गत र मानवतासङ्गत छ कि छैन थियो कि थिएन हुनेछ कि हुने छैन यो नै नेपाली समाजको अन्तरद्वन्द्वको केन्द्रीय विषयवस्तु हो । </div><div style="text-align: justify;">यसरी मुस्लिमहरुको आक्रमण्मा परी आफ्नो राज्य गुमाएर नेपाल आएका हिन्दूहरुको दिमागमा "आफ्नो राज्य" गुमेको झझल्को घुमिरहेको थिएछ । त्यहीबेला द्रविडलाई लखेट्ने हिन्दू हिन्दूलाई लखेट्ने मुस्लिमहरुलाई पनि आफ्नो कब्जामा पार्दै बेलायतबाट कि्रश्चियन अङ्ग्रेजहरु भारतमा आएर शासन गर्न थाले । सङ्क्षेपमा भन्ने हो भने हामी बसिरहेको भू-भाग वा छिमेकी राष्ट्रको इतिहास धेरैपल्ट धार्मिक वा सभ्यताहरुको द्वन्द्व भएको छ । एकले अर्कोलाई सिध्याउने अनि त्यसलाई फेरि अर्कोले सिध्याउने घट्नाहरु भएका छन् । यो द्वन्द्वले अनेकौं छाल र तरङ्गहरु छोडिराखेको छ । तिनै छाल र तरङ्गहरु हुन् आजको यस क्षेत्रको राजनीतिक उथलपुथलहरु ।</div><div style="text-align: justify;">पृथ्वीनारायण शाहको दिमागमा त्यही एघारौं शताब्दीको झझल्को घुमिरहेको थिएछ । त्यसैले उनले तमुवान, मगरात, नेवाः, तामाङसालीङ, खम्बुवान र लिम्बुवानमा क्रूर र खुनी सैनिक हमला गरे । कथित् एकीकरण गरिसकेपछि उनले आफ्नो दिव्योपदेशमा भनेका छन्- "म नेपाललाई असली हिन्दुस्थान बनाउँछु ।" उनको यो भनाइमा एघारौं शताब्दीमा मुस्लिमहरुको आक्रमणमा परी आफ्नो राज्यहरु गुमाएको पीडा झल्किन्छ । उनका ती पीडाहरु ठीकै होला आफ्नो ठाउँमा तर हिन्दुस्तान गुमाउने भारतमा अनि फेरि असली हिन्दुस्तान खोज्ने नेपालमा ! त्यो पनि आफूलाई शरण दिने मित्रहरुको छात्तीमा भाला रोपेर ! हो यहीनेर नेपालको इतिहासले गलत बाटो लियो । पृथ्वीनारायण शाहले "नेपाललाई असली हिन्दुस्तान बनाउँछु" भनेकै दिनदेखि नेपाली राज्य राजनीति गलत र ओरालो बाटोतिर हिँड्न शुरु गर् यो । "अलसी हिन्दुस्तान" बनाउने ठाउँ नेपाल हो कि भारत हो ? यो नै यक्ष प्रश्न हो । के लण्डनलाई लिम्बुवान बनाउँछु भनेर उप्रुनु न्यायसङ्गत होला कदापि हुँदैन । हो त्यस्तै थियो नेपाललाई हिन्दुस्तान बनाउने कथित् कल्पना ।</div><div style="text-align: justify;">तर दुर्भाग्य ! पृथ्वीनारायण शाहको त्यही "नेपाललाई असली हिन्दुस्तान बनाउँछु" भन्ने गलत मिशनकोपछि पछि २४० वर्षसम्म यो देश हिँडिरह्यो र अझै पनि हिँडाउँने दुस्प्रयास भइरहेको छ । २४० वर्षको मिशन नै गलत थियो । त्यसैले कवि भूपि शेरचनले बारम्बार आफ्नो कविताहरुमा यो आक्रोश पोखेका छन्- "गलत छ मेरो देशको इतिहास", "यो हल्लैहल्लाको देश हो" र "यहाँ घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे बसेको छ ।" आधुनिक नेपालको जग नै गलत छ र त्यो गलत जगमा बनेका सबै तत्वहरु गलत छन् । यसको जगकै पुनः संरचना गरौं । यसको जग एकात्मक छ । त्यसलाई संघीय जग वा संरचनामा लैजाऊँ भनेर चिच्याउने कवि भूपि शेरचनहरुको आवाजलाई यहाँ सधैँ धूमिल पारियो र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाहरुको माया-प्रेमको कथाहरुको नै यहाँ बोलवाला बनाइयो । </div><div style="text-align: justify;">पृथ्वीनारायण शाहको गलत मिशनमाथि उभिएको अहिलेको मिडिया। अदालत प्रहरी-सेनाको संरचना राजनीति सबै गलत छन् र यी सबै संरचनाहले अन्ततः नेपाल र नेपालीहरुलाई खाडलमा पुर् याउनेबाहेक केही गर्दैनन् । त्यसैले अब नेपाल राज्य संघीय ढाचामा जानुपर्छ भनेर आवाजहरु घन्किएको हो । एघारौं शदाब्दीमा मुस्लिमहरुको आक्रमणमा परी हिन्दू आर्यनहरु नेपाल छिर्नेक्रम् गलत थियो भनेर हामीले कहिले भनेका थिएनौं र भन्ने छैनौं । त्यो इतिहासको कालखण्ड थियो उथलपु�